Sobre la rentabilidad de la inversión en educación: La necesidad de una evaluación no sesgada

JurisdicciónEcuador
Fecha01 Enero 2020
Autor
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
8&
∀#∃%&!∋(!%&)∗(∃+∋+,(,!,&!∋(!+)−&%∀+.)!
&)!&,/0(0+.)1!∋(!)&0&∀+,(,!,&!/)(!
&−(∋/(0+.)!)#!∀&∀2(,(!
4+%3∀&5670%∗(
8
&
90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)
;
!
%345637!
∀#! ∃%∋(∋(! )∗+%,−∋∗+! ./+.+/∗∋+%∃! ∃#01%∃(! 2)//∃−∋)%3∃(! 43∋#)(! .∃/∃! )5∃#1∃/! #∃!
/)%3∃6∋#∋7∃7!(+∗∋∃#!7)!#∃!∋%5)/(∋,%!)71∗∃3∋5∃8!∀#!./+6#)−∃9!(∋%!)−6∃/0+9!)(!:1)!3∋)%)%!1%!
∃#∗∃%∗)!7)−∃(∋∃7+!)(3/)∗2+;!)%!##∃!∋7)+#+0∀=∋∗∋)%∗∋∃!>+∗∋∃#9!(+#+!()!7∋/∋0)%!
2∃∗∋∃!)#!+6?)3∋5+!7)!3)%)/!1%∃! =1)/≅∃!#∃6+/∃#!−&(!./+71∗3∋5∃8!>∋%!)−6∃/0+9! 1%∃!(+∗∋)7∃7!
:1)! =1%∗∋+%)! 6∋)%9! 7)(7)! )#! .1%3+! 7)! 5∋(3∃! )∗+%,−∋∗+9! /):1∋)/)! %+! (+#+! 61)%+(!
3/∃6∃?∃7+/)(9!(∋%+! 3∃−6∋Α%!∗∋17∃7∃%+(! 6∋)%! ∋%=+/−∃7+(!Β! .∃/3∋∗∋.∃3∋5+(8!Χ! )(3+! )(!∃#0+!
:1)! 1%! (∋(3)−∃! )71∗∃3∋5+! 6∃(∃7+! )%! )(3∃! ∋7)+#+0
∃3+−!∀#∃%! )%! #10∃/! 7)! &∀∋∃%9! %+!
./+.+/∗∋+%∃/&8!∆%!)%=+:1)!7)#!./+∗)(+!)71∗∃3∋5+!.∃/∗∋∃#−)%3)!6∃(∃7+!)%!#∃!∋7)+#+0
#∃! Ε)∗+%(3/1∗∗∋,%! >+∗∋∃#9! 2∃∗∋)%7+! 2∋%∗∃.∋Α! )%! #∃! ∋−.+/3∃%∗∋∃! 7)! )%3)%7)/! )#!
=1%∗∋+%∃−∋)%3+!7)!#∃! (+∗∋)7∃79!#+(!5∃#+/)(! :1)!#∃!(+∗∋)7∃7! .+())9!∃( )#!.∃.)#!7)#!
∗∋17∃7∃%+! )%! )(3)! 3)?∋7+! (+∗∋∃#9! )(! 3∃−6∋Α%! %)∗)(∃/∋+8! ∀#! −+7)#+! %)+∗#&(∋∗+! 7)!
∗/)∗∋−∋)%3+!Β!(1!∃.#∋∗∃∗∋,%!)%!#∃!)5∃#1∃∗∋,%!7)#!.∃.)#!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%9!?1%3+!∗+%!)#!+#5∋7+!
7)!#+(! ./+6#)−∃(! ∃! #+(! :1)!+/∋0∋%∃#−)%3)! ()! 7∋/∋0∋,9! (+%! 1%∃!61)%∃!∋#1(3/∃∗∋,%! 7)! )(3∃!
.Α/7∋7∃!7)!.)/(.)∗3∋5∃!(+∗∋∃#8!!!
89:9;<94!=:9>31! Ε)%3∃6∋#∋7∃7! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%Φ! Γ+%3∃6∋#∋7∃7! 7)#! Γ/)∗∋−∋)%3+Φ! −+7)#+!
%)+∗#&(∋∗+! 7)! ∗/)∗∋−∋)%3+Φ! ∋7)+#+0#∃! ∀=∋∗∋)%∗∋∃! >+∗∋∃#Φ! ∋7)+#+0#∃!
Ε)∗+%(3/1∗∗∋,%!>+∗∋∃#8!
!∀#∃%&∋∀&(∀#∀)#∗+,−&.&∋∀&%/(∗0&∋∀&12123 &!∀#∃%&∋∀&%#∀)4%#∗+,−&56&∋∀&7%89&∋∀&12123&
1 Departamento de Economía, Universidad de Alcalá, diego.azqueta@uah.es.
2 Subdirectora del Departamento de Ciencias de la Educación, Universidad de Alcalá.
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
3&
(;4?<9=?!
∀∗+%+−∋∗! ∃%∃#Β(∋(! ./+5∋7)(! (+−)! 1()=1#! 3++#(! 3+! ∃(()((! 32)! (+∗∋∃#! ./+=∋3∃6∋#∋3Β! +=!
)71∗∃3∋+%!∋%5)(3−)%38!Η2)!./+6#)−9!2+Ι)5)/9!∋(!32∃3!32)Β!∃/)!3++!%∃//+Ι!∋%!(∗+.);!∋%!#∋%)!
Ι∋32!32)!>+∗∋∃#! ∀==∋∗∋)%∗Β!ϑ7)+#+0Β!∋%! 32∋(!=∋)#7!32)Β!∃/)!+%#Β! 7∋/)∗3)7!3+Ι∃/7(!32)! 0+∃#!
+=!2∃5∋%0! ∃! −+/)!./+71∗3∋5)! #∃6+/! =+/∗)8! Χ)39!∃! Ι)##Κ=1%∗3∋+%∋%0! (+∗∋)3Β9!∃#(+! =/+−! ∃%!
)∗+%+−∋∗! .+∋%3! +=! 5∋)Ι9! /):1∋/)(! %+3! +%#Β! 0++7! Ι+/Λ)/(! 613! ∃#(+! Ι)##! ∋%=+/−)7! ∃%7!
.∃/3∋∗∋.∃3∋%0! ∗∋3∋≅)%(8! Μ%7! 32∋(! ∋(! (+−)32∋%0! 32∃3! ∃%! )71∗∃3∋+%! (Β(3)−! 6∃()7! +%! 32∋(!
∋7)+#+0Β9!+%!32)!∃∗:1∋(∋3∋+%!+=!∃%!∃3+−∋(3∋∗!∃%7!(.)∗∋∃#∋≅)7! 6+7Β!+=!Λ%+Ι#)70)!7∋/)∗3)7!
3+Ι∃/7(! 7+∋%0! /∃32)/! 32∃%! Λ%+Ι∋%09! Ι∋##! %+3! ./+∗1/)8! Μ%! ∃../+∃∗2! 3+! 32)! )71∗∃3∋+%!
./+∗)((! .∃/3∋∃##Β! 6∃()7! +%! 32)! >+∗∋∃#! Ε)∗+%(3/1∗3∋+%! ϑ7)+#+0Β9! )−.2∃(∋≅∋%0! 32)!
∋−.+/3∃%∗)!+=!1%7)/(3∃%7∋%0!32)! Ι∃Β!(+∗∋)3Β!=1%∗3∋+%(9!32)!5∃#1)(!32∃3!(+∗∋)3Β! 2+#7(9!∃(!
Ι)##!∃(!32)!/+#)!+=!32)!∗∋3∋≅)%!∋%!32∋(! (+∗∋∃#!=∃6/∋∗9!∋(!∃#(+!/):1∋/)78!Η2)!#+((!+=!32∋(!Ι∋7)/!
(+∗∋∃#! .)/(.)∗3∋5)! ∋(! ∋##1(3/∃3)7! 6Β! #++Λ∋%0! ∃3! 32)! ∗2∃%0)! ∋%! (∗+.)! +=! 32)! %)+∗#∃((∋∗∃#!
−+7)#!+=!0/+Ι328!
:∀#∀∗)4&∋%4∀−&;)(∗0&.;##∀)4%,#∀&∋%4∀−&=%8&56&
Ν∀Ο;!ΜΠΘ9!ϑΡΠ9!ΣΤΥ8!
≅Α +7?3>9:59=∆Ε7!Χ3!:9!∆7>3<4∆Ε7!3Χ5=9?∆>9
Φ
∀#!7∋()ς+!7)! #∃!.+#<3∋∗∃!)71∗∃3∋5∃!)(!1%! ./+∗)(+!∗∋)/3∃−)%3)!∗+−.#)?+;! #∃!∃=∋/−∃∗∋,%!7)!
:1)!Ω7)6)−+(!∋%5)/3∋/!−&(!)%!)71∗∃∗∋,%Ω9!)(!/)∃#−)%3)!7)!.+∗∃!∃Β17∃8!Ο∃!/∃≅,%!)(!6∋)%!
(∋−.#);!#∃!∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%9! ∃#0+! 7∋= 7)! /)∗2∃≅∃/9! ∗+−.∋3)! ∗+%! −1∗2+(! +3/+(!
0∃(3+(!.46#∋∗+(!3∃−6∋Α%!−1Β!6)%)=∋∗∋+(+(!7)(7)!)#!.1%3+!7)!5∋(3∃!(+∗∋∃#8!Ξ+!2∃Β!717∃!7)!
:1)!∋%5)/3∋/!)%!)71∗∃∗∋,%!.+7/()/!/)∃#−)%3)!.+(∋3∋5+!7)(7)!1%∃!.)/(.)∗3∋5∃!7)!6∋)%)(3∃/!
(+∗∋∃#9!.)/+!3∃−6∋Α%! #+! ()/&! ∋%5)/3∋/! )%! (∃#17! .46#∋∗∃9! ∋%=/∃)(3/1∗31/∃(9! ∋%5)(3∋0∃∗∋,%! Β!
7)(∃//+##+9!)3∗8!ϑ%∗#1(+!7)%3/+!7)#!./+.∋+!()∗3+/!)71∗∃3∋5+9!()!/):1∋)/)!−&(!./)∗∋(∋,%!∗+%!
/)(.)∗3+!∃! #∃!∃(∋0%∃∗∋,%! 7)!/)∗1/(+(! )∗+%,−∋∗+(! )(∗∃(+(8!∀#! /)(.+%(∃6#)!7)! #∃!3+−∃! 7)!
7)∗∋(∋+%)(!(+∗∋∃#)(!()01/∃−)%3)!∃./)∗∋∃//)∗+−)%7∃∗∋,%!∃#0+!−&(!7∋/)∗3∃;!Ψϑ%5)/3∋/!
)%!)71∗∃∗∋,%!./∋−∃/∋∃!+!)%!)(317∋+(!7)!7+∗3+/∃7+Ζ!ΨΕ)71∗∋/!)#!%4−)/+!7)!)(317∋∃%3)(!)%!
)#! ∃1#∃! +! ∃1−)%3∃/! #+(! (∃#∃/∋+(! 7)! #+(! −∃)(3/+(Ζ! Ψ[∋(∗/∋−∋%∃/! =∋%∃%∗∋)/∃−)%3)! ∃! #∃(!
)(∗1)#∃(!)%!=1%∗∋,%!7)!(1(!/)(1#3∃7+(Ζ!
3
Agradecemos los comentarios y sugerencias de dos evaluadores anónimos. Los errores restantes son de nuestra entera
responsabilidad.
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
7&
∀%!)(3)! ()%3∋7+9!()/ −1Β!7)()∃6#)! ∗∋)/3∃!∋%=+/−∃∗∋,%! (+6/)!)#! ∋−.∃∗3+!)%! )#!6∋)%)(3∃/!
(+∗∋∃#9! %+! (+#+! 7)! #∃(! 7∋=)/)%3)(! ∃#3)/%∃3∋5∃(! 7)! ∋%5)/(∋,%! .46#∋∗∃9! (∋%+! 3∃−6∋Α%! 7)! #∃(!
7∋=)/)%3)(!)(3/∃3)0∋∃(!.+#<3∋∗∃(! )%! )#! ()∗3+/! )71∗∃3∋5+8! Μ7)−&(9! Β! 7∃7+! :1)! )#! ∋−.∃∗3+!
=∋%∃#!7)!)(3+(! 0∃(3+(! 7).)%7)! )%! 0/∃%! −)7∋7∃! 7)! #∃! /)∃∗∗∋,%! .+(∋3∋5∃! 7)! #+(!∃=)∗3∃7+(!
∴)(∗1)#∃(9!./+=)(+/)(9!)(317∋∃%3)(]9!3∃−6∋Α%!()/7)!∃#04%!
5
∀#! ∃%∋(∋(! )∗+%,−∋∗+! .1)7)! ./+.+/∗∋+%∃/! ∃#01%∃(! 2)//∃−∋)%3∃(! −1Β! 43∋#)(! )%! )(3)!
∗+%3)⊥3+;!!
∃] _+/! 1%! #∃7+9! ∃%∃#∋≅∃%7+! )#! .∃.)#! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%! )%! )#! 7)(∃//+##+! (+∗∋+)∗+%,−∋∗+
0)%)/∃#!∃!#∃/0+!.#∃≅+8!∀#!∃()∗+,∃−.∀#%∗8
6] _+/!+3/+9!∃#!.)/−∋3∋/!∗+−.∃/∃/!#∃!/)%3∃6∋#∋7∃7!(+∗∋∃#!/)#∃3∋5∃!7)!7∋=)/)%3)(!∋%5)/(∋+%)(
Β!∃#3)/%∃3∋5∃(!7)!.+#<3∋∗∃!)71∗∃3∋5∃8!∀#!∃()∗+,∃−./#%∗8
Μ(<9!5)−+(!:1)!#∃!∀∗+%+− 7)!#∃! ∀71∗∃∗∋,%!2∃!7)(∃//+##∃7+!7)(7)!#∃! 7Α∗∃7∃!7)! Παβ9!
1%∃!−)3+7+#+0
∀#!∃%∋(∋(!)∗+%,−∋∗+9!(1.+%)!.∃/∃!)##+!:1)!)#!+6?)3∋5+!(+∗∋∃#!.)/()01∋7+!)(3&!/)#∃∗∋+%∃7+!
∗+%!)#! ∗/)∗∋−∋)%3+! )∗+%,−∋∗+8!>∋)%7+! ∃(<9!(1!)5∃#1∃∗∋,%! 7)!#∃(!∃#3)/%∃3∋5∃(! ./+.1)(3∃(!
)%∗∃?∃!−1Β! 6∋)%! ∗+%! #∃! ∋7)+#+0 ∀=∋∗∋)%∗∋∃! >+∗∋∃#! 0∗#/∀1−2))/#/∃(#3−45∃∗1∗63]9! )%!
/)#∃∗∋,%!∗+%!)#!./+∗)(+!)71∗∃3∋5+8! >∋%!)−6∃/0+9! )(3)!∗+//)!)#!.)#∋0/+!7)! ()/!1%! )%=+:1)!
∃#0+!−∋+.);!(∋%!717∃9!#+(!)(=1)/≅+(!7)#!(∋(3)−∃!)71∗∃3∋5+!7)6)%!∋/!3∃−6∋Α%!)%∗∃−∋%∃7+(!
∃!∗+%()01∋/!+3/+(!+6?)3∋5+(!∃6(+#13∃−)%3)!%)∗)(∃/∋+(!Β!∗+−.#)−)%3∃/∋+(9!Β!(∋%!.)/7)/!7)!
5∋(3∃! )#! 2)∗2+! 7)! :1)! #∃! =+/−∃! )%! :1)! ()! )5∃#4∃! #∃! /)%3∃6∋#∋7∃7! 7)! #∃(! ∋%5)/(∋+%)(! )%!
)71∗∃∗∋,%! 3∃−6∋Α%! .1)7)! ()/! )//,%)∃8! χ∃#)! #∃! .)%∃! ∃%∃#∋≅∃/! )(3∃(! ∗1)(3∋+%)(! ∗+%! −&(!
7)3∃##)8!
ΓΑ &>9:59=∆Ε7! Χ3! :9! ∆7>3<4∆Ε7! 37! 3Χ5=9=∆Ε71! 0Β7?9;∆:∆Χ9Χ! Χ3
0<3=∆6∆37?Β!Η!∗949!+7?3<79!Χ3!%3?Β<7Β
Γ+−+! ()! −)%∗∋+%,! ∃%3)/∋+/−)%3)9! )#! ()∗3+/! (+∗∋∃#! 3∋)%)! :1)! 3+−∃/! ∃#01%∃(! 7)∗∋(∋+%)(!
−1Β! 7∋=
#+∗∃#∋7∃7)(9!%∋5)#)(!)71∗∃3∋5+(9!0∃(3+(9!)3∗8!_∃/∃!∃Β17∃/!∃!/)(.+%7)/!∃!)(3∃(!∋%:1∋)317)(9!
()! 2∃%! (10)/∋7+! 7∋=)/)%3)(! ∋%7∋∗∃7+/)(! 7)! /)%7∋−∋)%3+! 7)#! (∋(3)−∃! )71∗∃3∋5+8!
Γ+−)%∗)−+(!.+/!)#!:1)!/)#∃∗∋+%∃!)#!.∃.)#!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%!)%!)#!∗/)∗∋−∋)%3+!)∗+%,−∋∗+!
)%!)#!#∃/0+!.#∃≅+8!
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
9&
ΓΑ≅!0Β7?9;∆:∆Χ9Χ!Χ3!0<3=∆6∆37?Β!
Ο∃!Γ+%3∃6∋#∋7∃7!7)!Γ/)∗∋−∋)%3+9!∃.∃/)∗∋,!∃!./∋%∗∋.∋+(!7)!#+(!∃ς+(!δβ!7)#!(∋0#+!εε9!)%!1%!
∋%3)%3+!.+/!7)(∗16/∋/! #+(!./∋%∗∋.∃#)(! =∃∗3+/)(!:1)!)⊥.#∋∗∃%! )#!∗/)∗∋−∋)%3+! )∗+%,−∋∗+!7)!
1%∃!)∗+%+−
(∋01∋)/+%!)(3)!∗∃−∋%+9!%∋!(1(!./∋%∗∋.∃#)(!/)(1#3∃7+(8!>∋%!)−6∃/0+9!)(!∋%3)/)(∃%3)!∗)%3/∃/()!
.+/!1%!−+−)%3+!)%! )#!)%=+:1)!−&(!13∋#∋≅∃7+!.∃/∃!∗1−.#∋/!)(3∃!3∃/)∃9!∃!(∃6)/9!)#!−+7)#+!
%)+∗#&(∋∗+!7)!∗/)∗∋−∋)%3+!Β! #∃!=1%∗∋,%!7)!./+71∗∗∋,%! Γ+66Κ[+10#∃(8!∀(3∃!4#3∋−∃!.1)7)!
)⊥./)(∃/()!∗+−+;!!
∀⊥./)(∋,%!)%!#∃!:1);!7!/)./)()%3∃!)#!∋%0/)(+!%∃∗∋+%∃#9!8!)(!)#!3∋)−.+9−:!)#!(3+∗Λ!7)!∗∃.∋3∃#9!
;!#∃!∗∃%3∋7∃7!7)!−∃%+!7)!+6/∃9!<!)#!##∃−∃7+!Ω=∃∗3+/!/)(∋71∃#Ω9!Β!φ!Β!γ!#∃(!)#∃(3∋∗∋7∃7)(!7)#!
∋%0/)(+! %∃∗∋+%∃#! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃! #+(! ∗∃−6∋+(! )%! #∃! ∋%5)/(∋,%! Β! #∃! −∃%+! 7)! +6/∃;! 7+(!
.∃/&−)3/+(!∃!)(3∋−∃/8!>∋%!)−6∃/0+9!)%!#10∃/!7)!13∋#∋≅∃/!)(3∃!=+/−∃!0)%)/∃#9!()!./)=∋/∋,!1%∃!
=+/−∃!Ω/)(3/∋%0∋7∃Ω!7)!#∃!−∋(−∃!.∃/∃!(∋−.#∋=∋∗∃/!)#!./+∗)(+;!
∀%!)(3)!∗∃(+9!(+#+!()/)#!5∃#+/!7)!φ!Β!)(3+!)/∃!∃#0+!()%∗∋##+;!7)!∃∗1)/7+!
∃#! −+7)#+! %)+∗#&(∋∗+! 7)! ∗/)∗∋−∋)%3+! (16Β∃∗)%3)9! φ! )(! #∃! ./+.+/∗∋,%! 7)! #∃(! /)%3∃(! 7)#!
∗∃.∋3∃#!∴/)%3∃(!%+!(∃#∃/∋∃#)(]!)%!)#!∋%0/)(+!%∃∗∋+%∃#8
Τ
!!
Μ#!3+−∃/! #+0∃/∋3−+(!Β!#1)0+!./∋−)/∃(!7)/∋5∃7∃(9!#∃!)⊥./)(∋,%!∃%3)/∋+/!()! 3/∃%(=+/−∃!)%!
#∃(!3∃(∃(!7)!∗/)∗∋−∋)%3+!∗+//)(.+%7∋)%3)(!∴)⊥./)(∋,%!)%!#∃!:1)!1%!.1%3+!(+6/)!1%∃!5∃/∋∃6#)!
∋%7∋∗∃!(1!3∃(∃!./+.+/∗∋+%∃#!7)!∗/)∗∋−∋)%3+];!
!
∀(! /)#∃3∋5∃−)%3)! ()%∗∋##+! )(3∋−∃/! )(3∃! )∗1∃∗∋,%! ∗+%! ∃Β17∃! 7)! #∃(! ()/∋)(! 3)−.+/∃#)(!
∃7)∗1∃7∃(!Β9! 7)! )(3∃!−∃%)/∃9!∗∃#∋6/∃/! )#! .∃.)#!7)! #+(! =∃∗3+/)(! 7)!./+71∗∗∋,%! ∴∗∃.∋3∃#! Β!
3/∃6∃?+]!)%!)#!∗/)∗∋−∋)%3+!7)!#∃!)∗+%+−
Η∃#! 5)≅! %+! /)(1#3∃! (+/./)%7)%3)! :1)! #+(! ./∋−)/+(! )(317∋+(! )−.∋∗+(! ∗+−)%≅∃/∃%! ∃!
4
Para ver por qué, tomemos primero la derivada parcial de Y con respecto a K, es decir: la productividad marginal del capital:
(∂Yt)/(∂Kt ) = = At Kt(=-1) Lt(1-=)
Expresión que, dividiendo y multiplicando por Kt, resulta ser igual a:
=
!
At (Kt
!
/Kt) Lt(1-=) =
!
(Yt/Kt )
resolviendo para =:
!
= (∂Yt⁄(∂Kt )/(Yt⁄Kt ) = (>Kt)/Yt
donde > es la tasa de rendimiento del capital (su productividad marginal), y >Kt los ingresos totales que reciben los propietarios
de capital si son recompensados en función de su productividad marginal.
!∀#∀∃∀%∀&
∋ ∋
 
!∀#∀∃∀%∀&
∋ ∋
 (1-)
!∀#∀∃% K + (1-)L
! ! ! !
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
:&
−+(3/∃/!#∃!∋−.+/3∃%∗∋∃!./∋−+/7∋∃#! )%!)#!∗/)∗∋−∋)%3+!)∗+%,−∋∗+!7)#!=∃∗3+/!%∃&/5,∀1! −&(!
6∋)%! )#! Ω∗+)=∋∗∋)%3)! 7)! %1)(3/∃! ∋0%+/∃%∗∋∃Ω! ∗+−+! ∃#01∋)%! #+! 7)%+−∋%,! −&(!
∃7)∗1∃7∃−)%3)]!Β9!.+/!#+!3∃%3+9!)#!.∃.)#!∗)/∗∃%+!∃!∋%(∋0%∋=∋∗∃%3)9!3∃%3+!7)#!3/∃6∃?+!∗+−+!
7)#! ∗∃.∋3∃#8! Ξ+! 3∃/7∃/+%9! (∋%! )−6∃/0+9! )%! ∃.∃/)∗)/! 3+7∃! 1%∃! ()/∋)! 7)! /∃≅+%)(! :1)!
)⊥.#∋∗∃6∃%!)(3∃!∃.∃/)%3)!∃%+−∃##+(!∗∃−6∋+(!)%!)#!∗∃.∋3∃#!Β!)%!
)#!3/∃6∃?+!∴%4−)/+!7)!2+/∃(!3/∃6∃?∃7∃(]!()!)(3∃6∃%!∗+−.13∃%7+!7)!1%∃!=+/−∃!):1∋5+∗∃7∃8!
>)! )(3∃6∃%! −∋7∋)%7+! (∋%! 3)%)/! )%! ∗1)%3∃! #+(! ∗∃−6∋+(! )⊥.)/∋−)%3∃7+(! )%! (1! ∗∃#∋7∃7!
7)6∋7+(! 3∃%3+! ∃#! ./+0/)(+! 3Α∗%∋∗+9! .∃/∃! )#! ∗∃(+! 7)#! ∗∃.∋3∃#9! ∗+−+! ∃! #∃! =+/−∃∗∋,%! ∴Β! #∃!
)⊥.)/∋)%∗∋∃]!.∃/∃!)#!∗∃(+!7)!#∃!−∃%+!7)!+6/∃8!_+/!#+!3∃%3+9!)%!)#!∗∃(+!7)#!3/∃6∃?+9!()!2∃∗
%)∗)(∃/∋+! −)7∋/#+! )%! 1%∋7∃7)(! 7)! )=∋∗∋)%∗∋∃9! )(! 7)∗∋/9! 3)%∋)%7+! )%! ∗1)%3∃! )#! ∋−.∃∗3+!
.+(∋3∋5+!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%!Β!#∃!=+/−∃∗∋,%8!
∀%!)#! ∗∃(+! 7)#!∗∃.∋3∃#! Β! )#!.∃.)#! 7)#! ./+0/)(+!3Α∗%∋∗+! ∴∋%∗+/.+/∃7+]9! Ε+6)/3!>+#+Ι! =1)!
:1∋)%!/)(+#5∋,! )%!./∋%∗∋.∋+! )#! ./+6#)−∃!7∋(3∋%01∋)%7+! )%3/)!#∃(! 7∋=)/)%3)(! 0)%)/∃∗∋+%)(!
7)#!∗∃.∋3∃#8!_)/+!∗)%3/Α−+%+(!)%!#∃!()01%7∃!7)!#∃(!7∋=∋∗1#3∃7)(!∃.1%3∃7∃(8!
ΨΓ,−+!()!)(3∋−∃/∗∃−6∋+!)%!#∃!∗∃#∋7∃7!7)!#∃!=1)/≅∃!7)!3/∃6∃?+!7)6∋7+!∃!#∃!)71∗∃∗∋,%Ζ!
Ο∃! Η∃(∃! ϑ%3)/%∃! 7)! Ε)3+/%+! 7)! #∃! ∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%! 7∃/∀(3∃!
−)3+7+#+0,(/5∀5∃&− 5∃− ∃)/#/∃(#/∀9! .)/+! ∃#!
2∃∗)/#+9! 3∃−6∋Α%! ./+.+/∗∋+%∃6∃! 1%∃! −∃%)/∃! ∗+%3/+5)/3∋7∃! 7)! )5∃#1∃/! )#! 7)()−.)ς+!
)71∗∃3∋5+8!
∀#! ∗+%+∗∋7+! )! ∋%=#1Β)%3)! −+7)#+! 7)! η∃%Λ∋Ι9! Ε+−)/! Β! ι)∋#! ∴ΠΡ]9! )(! 1%! −1Β! 61)%!
)?)−.#+!7)!)(3)!./+∗)7∋−∋)%3+8!!
Ο∃!=+/−1#∃∗∋,%! 7)!)(3)! −+7)#+!3∃−6∋Α%! ∗+−∋)%≅∃!∗+%! #∃!=1%∗∋,%!7)! ./+71∗∗∋,%!Γ+66Κ
[+10#∃(!/)(3/∋%0∋7∃9!(∋)%7+!#∃!4%∋∗∃! 7∋=)/)%∗∋∃!)#! 2)∗2+!7)!:1)!)#!./+0/)(+! 3Α∗%∋∗+!)(3&!
∃(+∗∋∃7+!∃2+/∃!∃!#∃!−∃%+!7)!+6/∃;!!
Μ! .∃/3∋/! 7)! ∃:1<9! )#! −+7)#+! .)/−∋3)! ∋01∃#−)%3)! ∗∃#∗1#∃/! #∃! 3∃(∃! 7)! ):1∋#∋6/∋+! 7)!
∗/)∗∋−∋)%3+!7)#!∗∃.∋3∃#!Β!7)#!#∀=/8∀1−!,.∀(∗!∴∋%5)/(∋,%!)%!)71∗∃∗∋,%];!
[+%7)!&!)(!#∃!./+.+/∗∋,%!7)!∋%0/)(+(!∃2+//∃7+(!Β!7)7∋∗∃7+(!∃!#∃!∋%5)/(∋,%!)%!∗∃.∋3∃#!∴0>]!
+ )%! )71∗∃∗∋,%! ∴0!]Φ! 3! )(! ∋%0/)(+! .+/! 3/∃6∃?∃7+/Φ! (! )(! #∃! 3∃(∃! 7)! ∗/)∗∋−∋)%3+! 7)! #∃
.+6#∃∗∋,%Φ!6!#∃!3∃(∃!7)!7)./)∗∋∃∗∋,%!7)#!∗∃.∋3∃#Φ!Β!ϕ!#∃!3∃(∃!7)!./+0/)(+!3)∗%+#,0∋∗+8
!∀#∃%&%∋∀#∃%∀(∀#∃)∀#∃∃%%%%%%%!∀∀#
 1-
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
4&
Ξ+! 3∋)%)! ()%3∋7+! 7∋(∗13∋/! ∃:1
./+.+/∗∋+%∃7+!)%! /)#∃∗∋,%!∗+%! )#! .∃.)#!7)! #∃!)71∗∃∗∋,%! )%!)#!∗/)∗∋−∋)%3+! )∗+%,−∋∗+!∃!
#∃/0+!.#∃≅+9!:1)!2∃%!(∋7+! 7)6∋7∃−)%3)!∃%∃#∋≅∃7+(! )%!)(317∋+(!6∋)%!∗+%+∗∋7+(8
δ
!Ξ1)(3/+!
./+.,(∋3+!)(!−&(!6∋)%!∗)%3/∃/%+(!)%!#+(!=1%7∃−)%3+(!∋7)+#,0∋∗+(!7)!)(3)!./+∗)7∋−∋)%3+8!
_)/+!∃%3)(!7)!2∃∗)/#+9!)(!∗+%5)%∋)%3)!)∗2∃/!1%!5∋(3∃≅+!∃!#∃!()01%7∃!2)//∃−∋)%3∃!∃%∃#<3∋∗∃!
:1)!#∃!∀∗+%+−!7)!#∃! ∀71∗∃∗∋,%!2∃! ./+.+/∗∋+%∃7+!.∃/∃!)5∃#1∃/! (1!/)%3∃6∋#∋7∃7! (+∗∋∃#;!
#∃!:1)!.)/−∋3)!−)7∋/!#∃!−∃%+!7)!+6/∃!)%!,(/5∀5∃&−5∃−∃)/#/∃(#/∀8!
ΓΑΓ!∋9!∗949!+7?3<79!Χ3!%3?Β<7Β!Χ3!:9!∆7>3<4∆Ε7!3Χ5=9?∆>9!
Ο∃! Η∃(∃! ϑ%3)/%∃! 7)! Ε)3+/%+! ∴ΗϑΕ]! 7)! #∃! ∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%9! ∗+−+! )(! 7)! (+6/∃!
∗+%+∗∋7+9!/)=#)?∃! #∃! /)%3∃6∋#∋7∃7! 7)#! 4#3∋−+!7,#∃/!∋%5)/3∋7+! )%! 1%∃! ∃∗3∋5∋7∃7! )71∗∃3∋5∃9!
−+(3/∃%7+!)#!5∃#+/! 7)!#∃! 3∃(∃!7)!∋%3)/Α(! /)∃#!:1)!)#!()∗3+/!=∋%∃%∗∋)/+! 3)%7/
.∃/∃!∋01∃#∃/!#+(! 6)%)=∋∗∋+(!7)!)(3∃!∋%5)/(∋,%8!>)! .1)7)!∗∃#∗1#∃/!3∃%3+! 7)(7)!1%!.1%3+!7)!
5∋(3∃! ∋%7∋5∋71∃#! ∗+−+! 7)(7)! 1%∃! .)/(.)∗3∋5∃! (+∗∋∃#! ∴ι+)((−∃%%9! ΡβΠδ]9! (∋)%7+! )(3∃!
()01%7∃!#∃!7)!%1)(3/+!∋%3)/Α(8!
_∃/∃!)##+9!#∃!−)3+7+#+0)%!)#!∗∗1#+!7)!#∃!ΗϑΕ9!(∋−.#)−)%3)!∗+−.∃/∃!#+(!∗+(3+(!
(+∗∋∃#)(!7)! #∃! ∋%5)/(∋,%!)71∗∃3∋5∃! )%! 7∋=)/)%3)(!∃#3)/%∃3∋5∃(!∗+%! #+(! 6)%)=∋∗∋+(!(+∗∋∃#)(!
∗+//)(.+%7∋)%3)(8! Η)%∋)%7+! )%! ∗1)%3∃! :1)! ∃#01%+(! 7)! )(3+(! ∗+(3+(! Β! 6)%)=∋∗∋+(! %+! ()!
)⊥./)(∃%!+/∋0∋%∃#−)%3)!)%!3Α/−∋%+(!−+%)3∃/∋+(9!()!3/∃71∗)%!)%!(1!):1∋5∃#)%3)!)%!7,#∃/)(!
∃!#+!#∃/0+!7)!−)3+7+#+0
Ο+(!∗+(3+(! (+∗∋∃#)(!7)! #∃! )71∗∃∗∋,%!∋%∗#1Β)%! 7+(! ∗+−.+%)%3)(8!_+/! 1%!#∃7+9! #+(! ∗+(3)(!
/)∃#)(! ∃(+∗∋∃7+(! ∃! #∃! ./+.∋∃! )(3/1∗31/∃! )71∗∃3∋5∃;! ∗+%(3/1∗∗∋,%! Β! −∃%3)%∋−∋)%3+! 7)!
∋%−1)6#)(9!(∃#∃/∋+(!7)!./+=)(+/)(9!∗+(3)(! ∃7−∋%∋(3/∃3∋5+(9!)3∗8! _+/!+3/+! #∃7+9!)#!∗+(3+! 7)!
+.+/31%∋7∃7!7)#!3∋)−.+!7)#!)(317∋∃%3);!(∋!)#!)(317∋∃%3)!)(3&!)%!)7∃7!7)!3/∃6∃?∃/9!#∃!∗∃%3∋7∃7!
7)!6∋)%)(!Β!()/5∋∗∋+(!:1)! Α#!+!)##∃!2∃6/∃!./+71∗∋/!−∋)%3/∃(!3/∃6∃?∃6∃8!∀(3+!()!
−∋7)! .+/! )#! (∃#∃/∋+! 7)#! ()∗3+/! ∗+//)(.+%7∋)%3)! ∴∗+−+! /)=#)?+! 7)! (1! ./+71∗3∋5∋7∃7!
−∃/0∋%∃#]9!−1#3∋.#∋∗∃7+!.+/! #∃!./+6∃6∋#∋7∃7!7)! ()/!)−.#)∃7+8!∀%! )#!∗∃(+!7)! #+(!%∋ς+(!7)!
ΠΠ!Β!ΠΡ!∃ς+(!)%!#+(!.∃:1∋)%)(!3∃−6∋Α%!()!7)7∋∗∃%!∃#!3/∃6∃?+!∃0/
()! ∗+%3∃6∋#∋≅∃%! 7+(! +! 3/)(! ∃ς+(! 7)! ∋%0/)(+(! (∃∗/∋=∋∗∃7+(! 71/∃%3)! #∃! )(∗1)#∃! ./∋−∃/∋∃!
∴Ν∋−Α%)≅!Β!_∃3/∋%+(9!Ρββκ]8!
∀#!6)%)=∋∗∋+!(+∗∋∃#!7)!∋%5)/3∋/!)%!)71∗∃∗∋,%9!.+/!+3/∃!.∃/3)9!()!/)=#)?∃!)%!)#!∃1−)%3+!7)!#∃!
./+71∗3∋5∋7∃7!7)! #+(! 3/∃6∃?∃7+/)(! ∗+%!−∃Β+/!=+/−∃∗∋,%! ∴∃1−)%3+! 7)#! #∀=/8∀1−!,.∀(∗]!
/)=#)?∃7+! 7)! %1)5+! )%! 1%+(! (∃#∃/∋+(! −&(! ∃#3+(! )(.)/∃7+(! ∴(∃#∃/∋+! −1#3∋.#∋∗∃7+! .+/! #∃!
./+6∃6∋#∋7∃7!7)! ()/! )−.#)∃7+]8!∀%!)#! ∗∃(+! 7)!#+(! .∃ (167)(∃//+##∃7+(9! )(!%)∗)(∃/∋+!
5
Véase, por ejemplo, el pionero trabajo de Griliches (1970).
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
6&
2∃∗)/!∃#01%+(! ∃?1(3)(!.∃/∃! 3)%)/!)%!∗1)%3∃! )#!2)∗2+! 7)!:1)! 1%∃!.∃/3)! ∋−.+/3∃%3)! 7)!#+(!
3/∃6∃?∃7+/)(!()!)%∗1)%3/∃%!)%!)#!()∗3+/!∋%=+/−∃#9!7+%7)!%+!()!3/∃6∃?∃!)%!−1∗2∃(!+∗∃(∋+%)(!
∃!∗∃−6∋+!7)!1%!(∃#∃/∋+!Β!2∃Β!1%!5∃&∃.=1∃∗−∃(#,∋/∃%8∗!0)%)/∃#∋≅∃7+!∴Ε+()%≅Ι)∋09!ΡβΠβ]8!
Μ!)(3)!6)%)=∋∗∋+! 7∋/)∗3∃−)%3)!./+71∗3∋5+9!()! ∃ς∃7)%!7∋=)/)%3)(!∃?8∃%(∀1/5∀5∃&8! Μ#01%∃(!
7)!)##∃(!3∋)%)%!:1)!5)/!∃(∋−∋(−+!∗+%!)#!./+∗)(+!7)!./+71∗∗∋,%9!(∋!6∋)%!7)!=+/−∃!∋%7∋/)∗3∃;!
1%! 3/∃6∃?∃7+/! 6∋)%! =+/−∃7+! %+! (+#+! )(! −&(! ./+71∗3∋5+9! (∋%+! :1)! 3∃−6∋Α%! 2∃∗)! −&(!
./+71∗3∋5+(!∃!(1(!∗+−.∃ς)/+(9!∃#0+!:1)!.1)7)!%+!/)=#)?∃/()!∗+−.#)3∃−)%3)!)%!(1!(∃#∃/∋+8!
Ο+! −∋(−+! .1)7)! (1∗)7)/! 7)%3/+! 7)! #∃! =∃−∋#∋∃;! 3)%)/! 1%! −∋)−6/+! )71∗∃7+! 6)%)=∋∗∋∃! ∃!
3+7+(! )%! )#! 2+0∃/8! Σ3/∃(! )⊥3)/%∃#∋7∃7)(! %+! )(3&%! /)#∃∗∋+%∃7∃(! ∗+%! )#! ./+∗)(+! 7)!
./+71∗∗∋,%9! Β! 7)6∋7+! ∃! )(3+9! (+%! −1∗2+! −&(! 7∋=
)71∗∃∗∋,%!7)! #∃(!−1?)/)(! .1)7)!/)71∗∋/! #∃(!3∃(∃(! 7)!=)/3∋#∋7∃7!Β! −)?+/∃/!#∃! (∃#17!7)! #+(!
%∋ς+(8
α
!!!
∀%! /)(1−)%;! #∃! −)3+7+#+0#∃!
/)#∃∗∋,%!)%3/)!#∃!)(3/1∗31/∃!(∃#∃/∋∃#!Β!)#!%∋5)#!)71∗∃3∋5+! 7)#!3/∃6∃?∃7+/9!#+!:1)!∋−.#∋∗∃! 7)!
)(3∃!−∃%)/∃!:1)!1%!−∃Β+/!)#!%∋5)#!)71∗∃3∋5+!()!/)=#)?∃!)%!1%!(∃#∃/∋+!−&(!)#)5∃7+!Β9!7)6∋7+!
∃!#∃!∋01∃#7∃7!)%3/)!#+(!(∃#∃/∋+(!Β!#∃!./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#!)%!)(3)!−+7)#+9!)%!1%∃!−∃Β+/!
∗+%3/∋61∗∋,%!∃#!./+∗)(+!0)%)/∃#!7)!./+71∗∗∋,%8!!
[)! )(3∃! −∃%)/∃9! )#! ∃%∃#∋(3∃! ∗+%+∗)! #+(! 6)%)=∋∗∋+(! (+∗∋∃#)(! %)3+(! 7)! #∃(! 7∋=)/)%3)(!
∃#3)/%∃3∋5∃(!)71∗∃3∋5∃(9!∃(<!∗+−+!)#!.∃.)#!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%!)%!)#!∗/)∗∋−∋)%3+!∃!#∃/0+!.#∃≅+9!
∃#! ∋%3/+71∗∋/! #∃! −∃%+! 7)! +6/∃! −)7∋7∃! )%! ,(/5∀5∃&− 5∃− ∃)/#/∃(#/∀! )%! )#! −∃/∗+! 7)! #∃!
Γ+%3∃6∋#∋7∃7!7)#!Γ/)∗∋−∋)%3+8!!
∀%!)(3∃!−∋(−∃!#Β!/)=+/≅∃%7+!)#!.∃.)#!7)! #∃!)5∃#1∃∗∋,%!)%!)#!∗+%3)⊥3+!7)!#∃!.+#<3∋∗∃!
)71∗∃3∋5∃9! #∃! %∃(5/#/≅(− 5∃− #,∃(8∀&! ∃.∃/)∗)! ∗+−+! 1%∃! 2)//∃−∋)%3∃! −1Β! 43∋#! )%! )(3)!
∗+%3)⊥3+;! ∃#! 2∃∗)/! :1)! #∃(! /)∗+−.)%(∃(! Β! (∃%∗∋+%)(! 7).)%7∃%! 7)#! 7)()−.)ς+! 7)! #+(!
)(317∋∃%3)(9! ()! ∃/01−)%3∃9! #∃! ∗∃#∋7∃7! 7)! #∃(! )(∗1)#∃(! ∃1−)%3∃/&9! ∃(
−∃)(3/+(8
Υ
!!
6
"Las mujeres jóvenes con educación primaria tienen el doble de probabilidades de mantenerse a salvo del SIDA, y sus ingresos
serán entre un 10 y un 20 por ciento más altos por cada año de escolaridad completada. La evidencia reunida a lo largo de 30 años
muestra que educar a las mujeres es el arma más poderosa contra la desnutrición, más eficaz incluso que mejorar el sumini stro de
alimentos" (Jiménez y Patrinos, 2008, pág. 10).
7
Para una crítica de esta política en el contexto de la estrategia “ningún niño se queda atrás” (No Child Left Behind)
implementada en los EE.UU., véase Lang (2010).!!
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
;&
ΦΑ ∋Β4!Β;Ι3?∆>Β4!Χ3!:9!3Χ5=9=∆Ε7!Η!:9!∆Χ3Β:ΒϑΚ9!Χ3!:9!&Λ∆=∆37=∆9
∀Β=∆9:
Γ+%5∋)%)!/)(∃#3∃/9!(∋%!)−6∃/0+9!:1)9!.∃/∃!5∃#+/∃/!)#!/)%7∋−∋)%3+!7)!∗1∃#:1∋)/!∃#3)/%∃3∋5∃9!
#∃! )=∋∗∋)%∗∋∃! 7)! ∗1∃#:1∋)/! ∋%5)/(∋,%9! )(! %)∗)(∃/∋+! 3)%)/! 1%! +6?)3∋5+! ∗#∃/∃−)%3)!
∋7)%3∋=∋∗∃7+8!∀%!+3/∃(!.∃#∃6/∃(9!#+!:1)!#∃!)5∃#1∃∗∋,%!7)#!/)%7∋−∋)%3+!)71∗∃3∋5+!7)6)!−)7∋/!
)(!#∃! ∗+%3/∋61∗∋,%! 7)!#∃! ∃#3)/%∃3∋5∃! ∗+%(∋7)/∃7∃! 2∃∗∋∃!)#! #+0/+! 7)!7∋∗2+! +6?)3∋5+8! ∀%!)#!
∗∃(+!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%9!)(3)!+6?)3∋5+!.∃/)∗)!()/!Ω1%∃!(+∗∋)7∃7!−)?+/Ω8!!
Ο∃!./∋−)/∃!7∋=∋∗1#3∃79! ∗+−+!)(!+65∋+9!)(!:1)!%+!3+7+! )#!−1%7+!)(3∃/ 7)!∃∗1)/7+!)%! #+!
:1)!)(!)⊥∃∗3∃−)%3)! 1%∃!(+∗∋)7∃7!−)?+/8!Ψλ1Α!∗+%(3∋31Β)! 1%∃!−)?+/∃!)%! )(3∃!7∋/)∗∗∋,%Ζ!
ΨΓ,−+!∗+%3/∋61Β)!#∃!)71∗∃∗∋,%!∃!)(3)!+6?)3∋5+!(+∗∋∃#Ζ!∀%!)#!∗∃(+!7)!#∃(!7+(!−)3+7+#+0
∃:1
/)(.1)(3∃!∃!)(3∃(!7+(!./)01%3∃(!)(!()%∗∋##∃8!!
Ο∃! ΗϑΕ9! −1)(3/∃! #∃! ∗+%3/∋61∗∋,%! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%! ∃#! 6∋)%)(3∃/! (+∗∋∃#! )%! 3Α/−∋%+(!
=1%7∃−)%3∃#−)%3)!)∗+%,−∋∗+(;!)(!7)∗∋/9!∃%∃#∋≅∃%7+!)#!∃1−)%3+!)(.)/∃7+!7)!#+(!∋%0/)(+(!
∃(+∗∋∃7+(9! 7∋/)∗3∃! )! ∋%7∋/)∗3∃−)%3)9! ∃! )(3∃! ∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%8! ∀%! +3/∃(! .∃#∃6/∃(9!
∗,−+!∗+%3/∋61Β)!#∃!∋%5)/(∋,%!)%!)71∗∃∗∋,%!∃!1%∃!−∃Β+/!./+71∗∗∋,%!7)!6∋)%)(!Β!()/5∋∗∋+(8!
Ο∃!−)3+7+#+0 ()! ∗)%3/∃! .∃/∃! )##+!)%! )#! ∃%∋(∋(! 7)!#∃(!7∋=)/)%∗∋∃(! (∃#∃/∋∃#)(! ∗+−+! 1%!
/)=#)?+! 7)! #∃(! 7∋=)/)%∗∋∃(! )%! #∃! ./+71∗3∋5∋7∃7! 7)#! 3/∃6∃?∃7+/;! )%! )(3)! −+7)#+9! )%! 1%∃!
)∗+%+− 7)!∗+−.)3)%∗∋∃! .)/=)∗3∃!)%!):1∋#∋6/∋+9! #+(!(∃#∃/∋+(! ):1∋5∃#)%!∃!#∃!
./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#!7)!#+(!3/∃6∃?∃7+/)(8!!
∀(3∃!)(! #∃! ∋%=+/−∃∗∋,%!:1)!()! ∋%3/+71∗∋/&! 7)(.1Α(!)%! )#! −+7)#+! 7)!#∃! Γ+%3∃6∋#∋7∃7! 7)#!
Γ/)∗∋−∋)%3+!∴)#!∃()∗+,∃−.∀#%∗]9!.+/!1%!#∃7+9!Β!)%!)#!∃%∋(∋(!∗+−.∃/∃3∋5+!7)!#∃(!7∋(3∋%3∃(!
∃#3)/%∃3∋5∃(!7)!∋%5)/(∋,%!)%!)#!()∗3+/!)71∗∃3∋5+!∴)#!∃()∗+,∃−./#%∗]9!.+/!+3/+8!∀(3)!)%=+:1)!
.∃/)∗)!)(3∃/!6∃(3∃%3)!)%!##∃!∀=∋∗∋)%∗∋∃!>+∗∋∃#!∴0∗#/∀1−
2))/#/∃(#3]! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃#! .∃.)#! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%8! ∀%! )=)∗3+9! ()04%! >∗2∋/+! ∴Ρββκ]9! #∃!
∋7)+#+0+∗∋∃#! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃! #∃! .+#<3∋∗∃! )71∗∃3∋5∃! ∃.∃/)∗∋,! )%! #+(!
./∋−)/+(!∃ς+(!7)#! (∋0#+!εε! )%!)#!3/∃6∃?+! 7)!∃∗∃7Α−∋∗+(!∗+−+!µ/∃%Λ#∋%!ν+66∋33! ∴ΠΠκ]8!
Η15+!(1! −∃Β+/! ∋%=#1)%∗∋∃!(+6/)! #∃! ∗+−1%∋7∃7!)71∗∃3∋5∃! )%! #∃!()01%7∃!−∋3∃7! 7)#! (∋0#+!
εε;!5Α∃()9!.+/!)?)−.#+9! Ε∃#.2! ΗΒ#)/! ∴ΠΤ]9! +! ο∃0%)! ∴Παδ]8
κ
!Μ!./∋%∗∋.∋+(!7)#! (∋0#+!
εεϑ9!)#!3)−+/!∃!:1)!)#!#∋7)/∃≅0+!)∗+%,−∋∗+!7)!#+(!∀(3∃7+(!∆%∋7+(!.17∋)/∃!)(3∃/!)%!.)#∋0/+!
0)%)/,!1%!%1)5+!∋−.1#(+!∃!)(3∃!)(∗1)#∃8!!
χ∃#)! #∃! .)%∃! /)∗+/7∃/! #+(! ./∋%∗∋.∃#)(! ∃(.)∗3+(! 7)! )(3∃! ∋7)+#+0
−)%∗∋+%∃7+!>∗2∋/+!∴Ρββκ]8!
8
"Entre 1940 y 1989 los defensores de la eficiencia social se convirtieron en el principal grupo de profesores de enseñanza dentro
de las escuelas de educación e influyeron en gran medida en generaciones de maestros" (Schiro, 2008, p. 90).
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
5&
[)!#∃! −∋(−∃!−∃%)/∃9!µ/∃%Λ#∋%!ν+66∋3!∗+−.∃/,!)#!./+∗)(+! )71∗∃3∋5+!∗+%! #∃!=∃6/∋∗∃∗∋,%!
∋%71(3/∋∃#!7)!/∋)#)(!7)!∃∗)/+;!)#!%∋ς+!()/./∋−∃!Β!)#!∃71#3+!)71∗∃7+!)#!./+71∗3+!
3)/−∋%∃7+8!Ο∃!)71∗∃∗∋,%!)(3∃/)#!./+71∗3+!=∋%∃#;!
)#!∗#∋)%3)8!Γ+−+!)%!)#!∗∃(+!7)!#∃!=&6/∋∗∃!7)!−∃3)/∋∃#!=)//+5∋∃/∋+9!)#!0)(3+/!%+!7)∗∋7)!(+6/)!
)#!./+71∗3+!=∋%∃#8! ∀(!)#!∗#∋)%3)! :1∋)%!7)6)!)(.)∗∋=∋∗∃/!∗+%!./)∗∋(∋,%!#+!:1)!:1∋)/)8!∀%!)#!
∗∃(+!7)!#∃! )71∗∃∗∋,%9!)(3)! ∗#∋)%3)!)(! #∃!(+∗∋)7∃78!Ο∃! (+∗∋)7∃7!)⊥∋0)! 1%!3∋.+!∗+%∗/)3+! 7)!
)71∗∃∗∋,%!.∃/∃!#+0/∃/!1%!+6?)3∋5+!(+∗∋∃#!./)7)3)/−∋%∃7+8!!
_)/+! (∋! #∃! (+∗∋)7∃7! )(! )#! ∗#∋)%3)9! #∃! 3∃/)∃! 7)#! )71∗∃7+/! ∗+%(∋(3)9! )%! ./∋−)/! #10∃/9! )%!
7)(∗16/∋/! ∗1! )(! #∃! 7)−∃%7∃! 7)! #∃! (+∗∋)7∃7! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃! #∃! )71∗∃∗∋,%8! Μ:1<9! #∃!
∋7)+#+0+∗∋∃#! ∃7+.3,! #+(! ./∋%∗∋.∋+(! 7)#! Α∗Β∃.∃(8− )∗%− Χ8/1/8∀%/∀(−
25,#∀8/∗(9!:1)!∃.∃/)∗∋,!)%!#+(!∀(3∃7+(!∆%∋7+(!∃!=∋%∃#)(!7)#!(∋0#+!εϑε!Β!)#!./∋−)/!∗1∃/3+!
7)#!(∋0#+!εε8!∀(3)!−+5∋−∋)%3+!=1)!1%∃!/)∃∗∗∋,%!∗+%3/∃!#+!:1)!()!.)/∗∋6∋,!∗+−+!1%!(∋(3)−∃!
)71∗∃3∋5+!):1∋5+∗∃7+!6∃(∃7+!)%! −)−+/∋≅∃/!#∋6/+(!7)! 3)⊥3+!0)%)/∃#−)%3)!∋%43∋#)(;!7∋∗2+!
)%! +3/∃(! .∃#∃6/∃(9! )%! #∃! ∋7)+#+00#!∗1∀%− ]8! Γ+−+!
/)∃∗∗∋,%9!#+(!7)=)%(+/)(!7)!#∃!∋7)+#+0#∃!∀=∋∗∋)%∗∋∃!>+∗∋∃#9!(16/∃Β∃/+%!#∃!∋−.+/3∃%∗∋∃!
7)!2∃∗)/! :1)! #∃! )(∗1)#∃! ()∃! 43∋#! Β!/)#)5∃%3)! .∃/∃! #∃! 5∋7∃! 7)! #∃(!.)/(+%∃(8!∀(3+! ∋−.#∋∗,!
Ω./+.+/∗∋+%∃/!∃! #+(! )(317∋∃%3)(!2∃6∋#∋7∃7)(! 7)!∗∃.∃∗∋3∃∗∋,%!#∃6+/∃#! :1)!#)(!.)/−∋3∋/
∗+−+! ∃71#3+(9! =1%∗∋+%∃/! ∗+%(3/1∗3∋5∃−)%3)! )%! 1%∃! (+∗∋)7∃7! ∋%71(3/∋∃#Ω! ∴>∗2∋/+9! Ρββκ9!
.8Υβ]8!∀#!Α%=∃(∋(!)%!#∃!)71∗∃∗∋,%!∃0/∋%71(3/∋∃#!?1%3+!∗+%9!(+6/)!3+7+9!#∃!∋−.+/3∃%∗∋∃
7)!#∃!)71∗∃∗∋,%!./+=)(∋+%∃#!∴Β∗#∀8/∗(∀1−∃5,#∀8/∗(]9!=1)!1%!/)(1#3∃7+!)5∋7)%3)8
∀%!)(3)! ()%3∋7+9! #∃! ∋7)+#+07)!#∃! ∀=∋∗∋)%∗∋∃! >+∗∋∃#9!)(3∃6∃!)%3+%∗)(! .)/=)∗3∃−)%3)! )%!
#εε9! )(3∃6∃%!
.+%∋)%7+!#∃(!%)∗)(∋7∃7)(!(+∗∋∃#)(!.+/!)%∗∋−∃!7)!∗1∃#:1∋)/!+3/∃!∗+%(∋7)/∃∗∋,%8!
[)!∃∗1)/7+!∗+%!)(3∃!.)/(.)∗3∋5∃9!#+!:1)!7)6)/(∋(3)−∃!)71∗∃3∋5+!.∃/∃!#+0/∃/!(1(!
+6?)3∋5+(9!)(! ∗)%3/∃/()! )%! ./+.+/∗∋+%∃/! 2∃6∋#∋7∃7)(!Β!∗∃.∃∗∋7∃7)(;! )%()ς∃/! ∃! !∀#∃%9! )%!
#10∃/!7)#!&∀∋∃%9!7)6)!∗+%(3∋31∋/!)#!./+.,(∋3+!./∋%∗∋.∃#!7)#!./+∗)(+!)71∗∃3∋5+;!ΩΟ+(!.#∃%)(!
7)!)(317∋+(!6∃(∃7+(!)%!#∃!∀=∋∗∋)%∗∋∃!>+∗∋∃#!)(.)∗∋=∋∗∃%!)#!∗+−.+/3∃−∋)%3+!:1)!()!∃./)%7)9!
%+! )#! ∗+%3)%∋7+! :1)! ()! ∃7:1∋)/)Ω! ∴∋689! .8! δΘ]8! Μ7+.3∃%7+! 1%! )%=+:1)! 7)! Ω∋%0)%∋)/
∗+%71∗31∃#Ω!7)%3/+!7)#!−∃/∗+!−&(!∃−.#∋+!7)!.(∋∗+#+0)(3+!7)6
3/∃5Α(! 7)! 1%∃! ∗+−6∋%∃∗∋,%! 7)3)/−∋%∋(3∃! 7)! 7∋%&−∋∗∃(! 7)! ∃∗∗∋,%Κ/)∃∗∗∋,%! Β! )(3
/)(.1)(3∃8!_+/!4#3∋−+9!)#!∗+%3)⊥3+!)%!)#!:1)!()!7)6)/##)5∃/!∃!∗∃6+!)(3)!./+∗)(+!)/∃!1%+!
7)!∃&=∃#/∀1/∆∀#/≅(;! #∃! ∗/))%∗∋∃! )%!:1)! #∃! ∃∗3∋5∋7∃7! 21−∃%∃!.1)7)!7∋5∋7∋/()! )%! 1%!0/∃%!
%4−)/+! 7)! ∃∗3∋5∋7∃7)(! )(.)∗∋∃#∋≅∃7∃(! ∃13,%+−∃(! :1)! .+(3)/∋+/−)%3)! ()! )%(∃−6#∃/%!
=&∗∋#−)%3)!)%!+3/∃(!−&(!0/∃%7)(8!!
Γ+−+!()!−)%∗∋+%,9!)#!∗+−∋)%≅+!7)#!(∋0#+!εεϑ!2∃!(∋7+!3)(3∋0+!7)!1%!=1)/3)!/)(1/0∋−∋)%3+!
7)!)(3)!)%=+:1)9!∗+%!1%!∋%717∃6#)!∗+−.+%)%3)!.+#<3∋∗+8
!!
9
"La capacidad del sistema educativo de Estados Unidos para crear una fuerza laboral del siglo XXI insuperable en el mundo es
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
8<&
ΜΑ &Λ∆=∆37=∆9!Η!3Ν5∆Χ9Χ
∀⊥∋(3)%! 5∃/∋+(! ./+6#)−∃(! ∗+%! )(3)! )%=+:1)8! ∀%! ./∋−)/! #10∃/9! :1)! )#! ∗/)∗∋−∋)%3+!
)∗+%,−∋∗+!3∃−6∋Α%!)(3&!/)#∃∗∋+%∃7+!∗+%!#∃!7∋(3/∋61∗∋,%!7)#!∋%0/)(+!Β!#∃!−+5∋#∋7∃7!(+∗∋∃#8!
Μ1%:1)! )%! (1! 7
∗/)∗∋−∋)%3+!7)!1%∃! 7∋(3/∋61∗∋,%!7)#!∋%0/)(+! 7)(∋01∃#!∴/)∗1Α/7)()!∃#! /)(.)∗3+!#∃!∗1/5∃! 7)!
π1≅%)3(]9!2+Β!)%!72∃6)/!1%!∗+%()%(+!0)%)/∃#∋≅∃7+!∗+%!/)#∃∗∋,%!∃#!2)∗2+!7)!:1)!
1%∃!7∋(3/∋61∗∋,%! −&(!):1∋3∃3∋5∃!7)!#+(!∋%0/)(+(!−)?+/∃!#∃(! .+(∋6∋#∋7∃7)(!7)! ∗/)∗∋−∋)%3+!
)∗+%,−∋∗+8!∀(!∋−.+/3∃%3)!)%3+%∗)(!∃%∃#∋≅∃/!)#!.∃.)#!7)!#+(!7∋=)/)%3)(!−+7)#+(!Β!.+#<3∋∗∃(!
)71∗∃3∋5∃(!∗+%!/)(.)∗3+!∃!#∃!7∋(3/∋61∗∋,%!7)#!∋%0/)(+!Β!#∃!∃.)/31/∃!7)!%1)5∃(!+.+/31%∋7∃7)(!
.∃/∃! #+(! −)%+(! =∃5+/)∗∋7+(8! Ψ_/+−1)5)! 1%∃! −∃Β+/! ∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%! 1%∃!
7∋(3/∋61∗∋,%!−&(!):1∋3∃3∋5∃! 7)#!∋%0/)(+Ζ!ΨΣ=/)∗)! −)?+/)(!+.+/31%∋7∃7)(!∃! #+(!−∋)−6/+(!
−&(!.+6/)(!7)!#∃!(+∗∋)7∃7Ζ!
∀%! ∗1∃%3+! ∃! #∃! )71∗∃∗∋,%! )%! 0)%)/∃#9! )(! /)∃#−)%3)! ∋%:1∋)3∃%3)! )%! #+! :1)! /)(.)∗3∃! ∃! #∃!
):1∋7∃7! 7)(∗16/∋/! :1)9! )%! −1∗2+(! ∗∃(+(9! 1%∃! −∃Β+/! ∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%! .1)7)!
∗+%71∗∋/!∃!1%!∃1−)%3+!7)!#∃!7)(∋01∃#7∃7!∴_∃3/∋%+(!)3!∃#9!Ρββα]8!∆3∋#∋≅∃%7+!1%!∃%∋(∋(!7)!
Ε)0/)(∋,%! Γ1∃%34(&8%,.∃(8∀1− Ε∀%/∀∋1∃&ΦΓ,∀(8/1∃−
Η∃6%∃&&/∗(]!.∃/∃!∗+%3/+#∃/!)#! ∋−.∃∗3+!7)!#∃(!7∋=)/)%3)(!5∃/∋∃6#)(!)%!)#!/)%7∋−∋)%3+!7)! #∃!
∋%5)/(∋,%!)71∗∃3∋5∃! .∃/∃! #+(! 7∋=)/)%3)(! :1∋%3∋#)(!7)! ∋%0/)(+(! )%! 1%! ∃−.#∋+!∗+%?1%3+!7)!
.∃ )%∗+%3/∃/+%!:1)! )⊥∋(3 ∗/)∗∋)%3)(!7)!#∃! −∃Β+/!∋%5)/(∋,%!
)%!)71∗∃∗∋,%9!∗+%=+/−)!()!(16
)(317∋∃7+(9!∃(∗+−+!)%!#+(!∀(3∃7+(!∆%∋7+(!Β!>17&=/∋∗∃8!Μ#0+!:1)!∋−.#∋∗∃9!∗+−+!)(!+65∋+9!
:1)!#∃!∋%5)/(∋,%!)%!)71∗∃∗∋,%!∃1−)%3∃!#∃! 7)(∋01∃#7∃78!Μ1%:1)!2∃Β!−1Β!.+∗+(!)(317∋+(!
)−.∋∗+(!.∃/∃!#+(!.∃)(!7∋(.∃/;!−∋)%3/∃(!:1)!
)%! )#! ∗∃(+! 7)! Ο∃3∋%+∃−Α/∋∗∃! #∃! −∃Β+/! ∋%5)/(∋,%! )%! )71∗∃∗∋,%! .∃/)∗)! ∃1−)%3∃/! #∃!
7)(∋01∃#7∃79!)%! #+(!.∃ .∃/)∗)!()/! ∗∋)/3+! #+!∗+%3/∃/∋+8! Γ+%!/)(.)∗3+! ∃#! ∗∃(+!
#∃3∋%+∃−)/∋∗∃%+!)(3∃!∗+%∗#1(∋,%!.∃/)∗)!/)=/)%7∃7∃!.+/!)#!−1Β!/)∗+−)%7∃6#)!)(317∋+!7)#!
ν∃%∗+!ϑ%3)/∃−)/∋∗∃%+!7)! [)(∃//+##+! (+6/)! )#! ∋−.∃∗3+! 7)! #∃! ∋%5)/(∋,%! .46#∋∗∃! (+6/)! #∃!
.+6/)≅∃!Β! #∃! 7)(∋01∃#7∃7!∴ϑ≅:1∋)/7+!)3! ∃#89! ΡβΠκ9!)(.)∗∋∃#−)%3)! )#! Γ∃.<31#+! α]8!χ∃#)! #∃!
.)%∃!()ς∃#∃/!.+/!3∃%3+!:1)!#∃!∋%5)/(∋,%! )%!)71∗∃∗∋,%!.∃/)∗)! ∃1−)%3∃/!#∃!7)(∋01∃#7∃7! )%!
./)∗∋(∃−)%3)!#+(! .∃ −&(!7)(∋01∃#)(!7)#!−1%7+9!−∋)%3/∃(!:1)!2∃∗)!
#+!∗+%3/∃/∋+!)%!#+(!−&(!):1∋#∋6/∃7+(8!!
[)!#∃!−∋(−∃!−∃%)/∃9!)(!%)∗)(∃/∋+!3)%)/!)%!∗1)%3∃!)#!.∃.)#!:1)!#∃!7)(∋01∃#7∃7!)%!)#!(∋(3)−∃!
)71∗∃3∋5+! 3∋)%)! (+6/)! #∃! ∃7:1∋(∋∗∋,%! )%! #∃! )(∗1)#∃! 7)! #∀=/8∀1− &∗#/∀1! .+/! .∃/3)! 7)#!
∃#1−%∃7+;!)#!3∋.+!Β!#∃!∗∃#∋7∃7!7)#!∗∃.∋3∃#!(+∗∋∃#!∃7:1∋/∋7+!∴Μ≅:1)3∃!)3!∃#89!ΡββΥ]8!∀#!∗∃.∋3∃#!
(+∗∋∃#! )(! 1%+! 7)! #+(! ∋%0/)7∋)%3)(! =1%7∃−)%3∃#)(! 7)#! ./+∗)(+! 7)! 7)(∃//+##+! Β9! ∗+−+!
una cuestión de seguridad nacional del primer orden" (Teaching Commission, 2004, p. 20), citado en Schiro, ibid.) .
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
88&
/)∗+/7∃6∃! Ν+(Α! Μ%3+%∋+! Σ∗∃−.+;! θ#∃! )71∗∃∗∋,%! .1)7)! ∗+%5)/3∋/()9! ∃! 3/∃5Α(! 7)! #∃!
)(3/∃3∋=∋∗∃∗∋,%!7)!#+(!∗∋/∗1∋3+(!)71∗∃3∋5+(9! )%!1%! )#)−)%3+!7)!()0−)%3∃∗∋,%! (+∗∋∃#9!Β! )%!
1%! =∃∗3+/! ∗#∃5)! )%! #∃! 3/∃%(−∋(∋,%! 7)(∋01∃#! 7)! #∃(! +.+/31%∋7∃7)(! 7)! #∃! 5∋7∃9! −)7∋∃%3)!
−)∗∃%∋(−+(!∗1#31/∃#)(!Β!(+∗∋∃#)(!./+.∋+(!7)#!∗∃.∋3∃#!(+∗∋∃#!:1)!(+%!∃∗3∋5∃7+(!.+/!0/1.+(!
Β!)(3/∃3+(!./∋5∋#)0∋∃7+(ρ!∴Σ∗∃−.+9!ΡββΘ9!.8!Ρ]8!!
∀(!%)∗)(∃/∋+!.+/! 3∃%3+!−)7∋/! )#!∋−.∃∗3+!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%! %+!(+#+! )%!#∃!./+71∗3∋5∋7∃7! 7)!
#+(!=131/+(!3/∃6∃?∃7+/)(9!(∋%+!3∃−6∋Α%!(+6/)!#∃!):1∋7∃7!Β!#∃!∋01∃#7∃7!7)!+.+/31%∋7∃7)(8!
∀#!Α%=∃(∋(!)%!#∃!∃)/#/∃(#/∀9!2∃!3/∃(∗)%7∋7+!.+/!+3/+!#∃7+!)#!&−6∋3+!7)!#∃!)5∃#1∃∗∋,%!7)!#∃(!
∋%5)/(∋+%)(! )71∗∃3∋5∃(! )%! 0)%)/∃#9! Β! 2∃! )⊥3)%7∋7+! (1! ∋%=#1?+! (+6/)! )#! ∃%∋(∋(! 7)#!
7)()−.)ς+!7)!#+(!7∋(3∋%3+(!∗)%3/+(!)71∗∃3∋5+(!)%!.∃/3∋∗1#∃/8!∀(3)!)(!1%!.∃(+9!?1%3+!∗+%!#∃!
/)%7∋∗∋,%!7)!∗1)%3∃(9!∗∋)/3∃−)%3)!.+(∋3∋5+9! (∋)−./)!Β! ∗1∃%7+!%+! ()!.∋)/7∃%!7)!5∋(3∃!#+(!
5)/7∃7)/+(!+6?)3∋5+(! 7)! #∃! )(∗1)#∃8! ∀#! ./+6#)−∃! /)(∋7)!)%! :1)! #∃(! .1%31∃∗∋+%)(! 7)! #+(!
)(317∋∃%3)(!3∋)%7)%!∃!()/!)#!./∋%∗∋.∃#!=∃∗3+/!7)3/&(!7)! #∃!)5∃#1∃∗∋,%!7)#!7)()−.)ς+!7)!#∃(!
)(∗1)#∃(!Β!∗)%3/+(!)71∗∃3∋5+(9!#+!:1)!)%5(1(!/)(.+%(∃6#)(8!Μ#!()/!
1%∃!−)7∋7∃!./+−)7∋+!7)#!7)()−.)ς+9!()!∋0%+/∃!)#!2)∗2+!7)!:1)!#∃!−)?+/∃!∋%7∋(∗/∋−∋%∃7∃!
%+!)(!1%!+6?)3∋5+!)=∋∗∋)%3)! 7)!1%! (∋(3)−∃!)71∗∃3∋5+! 7∃7+9!7)6∋7+! ./)∗∋(∃−)%3)!∃#! .∃.)#!
7)!#+(!/)%7∋−∋)%3+(!7)∗/)∗∋)%3)(!3∃−6∋Α%!)%!#+(!)(=1)/≅+(!)71∗∃3∋5+(!∴Ξ)∃#9!ΡβΠβ]8
Πβ
!η&(!
6∋)%9!)#!+6?)3∋5+!7)6)/#∃!)=∋∗∋)%∗∋∃!−∃/0∋%∃#!7)!#+(!/)∗1/(+(!∋%5)/3∋7+(!
)%!7∋=)/)%3)(!)(317∋∃%3)(!)%!3Α/−∋%+(!7)!#∃!−)?+/∃!∋%7∋5∋71∃#!7)#!∃./)%7∋≅∃?)9!−∋3∋0∃%7+!
∃(7)!2∃6∋#∋7∃7)(!Β!7)!./).∃/∃∗∋,%!7)!#+(!−∋(−+(!0)%)/∃7∃(!.+/!)#!)%3+/%+!
(+∗∋+)∗+%,−∋∗+8! _/+6∃6#)−)%3)! #∃! ∃3)%∗∋,%! ∃! #+(! −&(! 7)(=∃5+/)∗∋7+(! 0)%)/∃/&! 1%!
/)%7∋−∋)%3+! −∃Β+/! :1)! )(∃! −∋(−∃! ∃3)%∗∋,%! 7∋/∋0∋7∃! ∃! #∃! −)?+/∃! 7)! #+(! −&(! ∗∃.∃∗)(9!
∃1%:1)!()∃%!)(3+(!#+(!:1)!−)?+/!.1%34)%!)%!#∃(!)5∃#1∃∗∋+%)(!)(∗+#∃/)(8!!
_+/!+3/+!#∃7+9!#∃!/)%7∋∗∋,%!7)!∗1)%3∃(!)(3&!3∃−6∋Α%!7)(3∋%∃7∃!∃!∃1−)%3∃/!#∃! )=∋∗∋)%∗∋∃!7)!
#+(! −∃)(3/+(9! ./+.+/∗∋+%&%7+#)(! ∋%∗)%3∋5+(! .∃/∃! :1)! 2∃0∃%! −)?+/! (1! 3/∃6∃?+8! >∋%!
)−6∃/0+9!)(3+!%+!(∋)−./)!()!∗1−.#)8!Ο∃!)5∋7)%∗∋∃!)−.∋∗∃!7)!∃#01%+(!.∃
#+(!∋%∗)%3∋5+(!)∗+%,−∋∗+(! +=/)∗∋7+(!∃! #+(!−∃)(3/+(!∃1−)%3∃/+%! (1!)(=1)/≅+9!−)?+/∃%7+!
#+(! /)(1#3∃7+(! ∃! ∗+/3+! .#∃≅+! 7)! (1(! ∃#1−%+(! ∴.1%31∃∗∋+%)(! 7)! #∃(! ./1)6∃(]9! .)/+! %+!
#+0/∃/+%!−)?+/∃/!#+(!/)(1#3∃7+(!∃!#∃/0+!.#∃≅+;!∗∃−6∋+(!)%!#∃!∃(∋(3)%∗∋∃!∃!#∃!)(∗1)#∃!7)!#+(!
−∃)(3/+(9!3∃(∃(!7)!7)()/∗∋,%!)(∗+#∃/9!)3∗8!∴Ν∋−Α%)≅!Β!_∃3/∋%+(9!Ρββκ9!.8!Ρβ]8!_+/!+3/+!#∃7+9!
2∃∗)/!7).)%7)/!#∃(!/)∗+−.)%(∃(! Β!(∃%∗∋+%)(!∃!#∃(!)(∗1)#∃(!)!∋%(3∋31∗∋+%)(! )71∗∃3∋5∃(!7)!
#+(!/)(1#3∃7+(!7)!(1(!)(317∋∃%3)(!∗+%71∗∋/&%!∃#!/)∗2∃≅+!7)!∃:1)##+(!∃#1−%+(!:1)!%)∗)(∋3∃%!
−&(!∃Β17∃! Β9! (∋%! )−6∃/0+9! #∃(! −)?+/∃(!#+0/∃7∃(!.+/! #+(! )(317∋∃%3)(! −)%+(! ∗∃#∋=∋∗∃7+(!
7)6)/#∃(! −&(! 5∃#∋+(∃(! ∴ϑ6∋78]8! ∀(3)! 2)∗2+! ()! 5)! ∃0/∃5∃7+! .+/! )#!
∋−.∃∗3+! 7)! )(3∃! .+#<3∋∗∃! )%! #∃! ∃(∋0%∃∗∋,%! 7)! 61)%+(! Β! %+! 3∃%! 61)%+(! −∃)(3/+(9! )%3/)!
10
Sobre lo inadecuado de evaluar a las escuelas en función exclusi vamente de los resultados alcanzados por sus alumnos
véase, por ejemplo, Beuermann et al. (2019).
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
83&
)(∗1)#∃(! 61)%∃(! Β! %+! 3∃%! 61)%∃(! ∴σ∃%1(2)Λ! Β! Ε∋5Λ∋%9! ΡβΠβ]8
ΠΠ
! Γ+−+! ()ς∃#∃! η∋∗2∃)#!
>∃%7)#9! )%! 1%! 3)⊥3+! ∋−./)(∗∋%7∋6#)9! #+(! ∋%∗)%3∋5+(! −+%)3∃/∋+(! .∃/∃! #∃! −)?+/∃! 7)! #+(!
∃#1−%+(!.1)7)%!3)%)/!)=)∗3+(!−1Β!.)/%∋∗∋+(+(!3∃%3+!7)(7)!1%!.1%3+!7)!5∋(3∃!Α3∋∗+!∗+−+!
7)!)=∋∗∋)%∗∋∃!)∗+%,−∋∗∃!∴>∃%7)#9!ΡβΠ9!Γ∃.<31#+!Ρ]8
ΠΡ
!!
Ξ+!)(! ∃5)%31/∃7+! ∗+%∗#1∋/!)%3+%∗)(9! :1)! #∃! −)3+7+#+0∗+%! #∃! :1)!#∃! ∀∗+%+− 7)!#∃!
∀71∗∃∗∋,%!)5∃#4∃!#+(!6)%)=∋∗∋+(!(+∗∋∃#)(!7)!#∃!−∋(−∃9!(∋%!/)(3∃/!∋−.+/3∃%∗∋∃!∃!(1(!#+0/+(9!
.1)7)!)(3∃/!.)/7∋)%7+!7)!5∋(3∃!∃#01%∃(!5∃/∋∃6#)(!−1Β!∋−.+/3∃%3)(!∗+%!/)(.)∗3+!∃#!∋−.∃∗3+!
7)!#∃!)71∗∃∗∋,%!(+6/)!)#!:1)!7)6)/
_)/+9!−1∗2+!−&(!∋−.+/3∃%3)9!Ψ2∃Β! ∃#0+!:1)!7)∗∋/!(+6/)!#∃! ∗+%5)%∋)%∗∋∃!7)#!∗/)∗∋−∋)%3+!
)∗+%,−∋∗+!∗+−+! +6?)3∋5+!(+∗∋∃#! )%!)⊥∗#1(∋5∃Ζ! ∴>∗2−∋739!ΡβΠΥ]8! Μ.∃/3)!7)! ∃1−)%3∃/!#∃!
./+71∗∗∋,%!7)! 6∋)%)(! Β! ()/5∋∗∋+(9! Β! ∃( ∃Β17∃/!∃! ∗16/∋/! −)?+/! #∃(! %)∗)(∋7∃7)(! (+∗∋∃#)(!
6&(∋∗∃(9!Ψ%+!7)6)/
ΟΑ &:!Π9Π3:!Χ3!:9!3Χ5=9=∆Ε7!37!:9!63ΙΒ<9!4Β=∆9:
Ο∃! /)(.1)(3∃! ∃! #∃! ./)01%3∃! ∃%3)/∋+/! )(9! ./)∗∋(∃−)%3)9! )#! %4∗#)+! 7)! #∃! ./+.1)(3∃! 7)! #∃!
∋7)+#+0 >+∗∋∃#!∴0∗#/∀1−Η∃#∗(&8%,#8/∗(−45∃∗1∗63]!∗+%! /)(.)∗3+!∃#!
.∃.)#!7)!#∃!)71∗∃∗∋,%!)%!#∃!(+∗∋)7∃78!>)04%!)(3)!.1%3+!7)!5∋(3∃9!#∃!)71∗∃∗∋,%!%+!7)6)!()/!
1%∃! −∃%)/∃! 7)! .)/.)31∃/! )#! &8∀8,− +,∗9! (∋%+! 7)! ∗∃−6∋∃/! #∃! (+∗∋)7∃79! 7)! ∗∃−6∋∃/! 1%∃!
(∋31∃∗∋,%! :1)! %+! )(! ∃∗).3∃6#)8
ΠΘ
! Χ9! .+/! (1.1)(3+9! )#! ./∋−)/! /):1∋(∋3+! 7)! )(3)! ./+Β)∗3+!
)71∗∃3∋5+!7)6)! ()/!)#! 7)!)%3)%7)/! )#!=1%∗∋+%∃−∋)%3+! 7)!#∃!(+∗∋)7∃7;! #∃!=+/−∃! )%!:1)! #∃!
(+∗∋)7∃7! ()! +/0∃%∋≅∃! .∃/∃! /)(+#5)/! (1(! ./+6#)−∃(! Β! #∃! #)0∋3∋−∋7∃7! .)/∗∋6∋7∃! 7)! )(3+(!
∃∗1)/7+(8!
11
Véase el siguiente comentario con respecto a la experiencia en este senti do de los Estados Unidos: "aunque el número de
personas que se capacitan para la enseñanza supera en un margen considerable el número de puestos que anualmente se ofrecen
en las escuelas (...) hay una escasez persistente de maestros de matemáticas, ciencias y educación especial, así como escasez
de maestros cualificados dispuestos a trabajar en escuelas en entornos de alta pobreza". "Los maestros responden fuertemente a
las condiciones de trabajo de las escuelas medidas por el desempeño de los estudiantes y su composición racial" (Hanushek y
Rivkin, 2010, p. 138-139).
12
Zeichner (2010) ha ido más al lá, denunciando la combinación de la Ef iciencia Social con una ideología económica particular,
cuyo resultado es "… la mercantilización del trabajo de formación de los profesores y la delegación de su preparación en las fuerzas
del mercado (…), junto con el ataque a los esfuerzos encaminados a educar a los maestros en la enseñanza de forma socialmente
justa preparándolos para participar en una educación multicultural o antirracista" (pág. 1545).
13
Sin duda, los defensores de la Eficiencia Social no pueden identificarse como defensores acríticos del statu quo. Consideran que
el propósito principal de la educación es perpetuar el buen funcionamiento de la sociedad ("educación funcional"), lo que significa
que el progreso social no está ausente de sus preocupaciones. Sin embargo, su enfoque del progreso social es gradual y en
consonancia con la estructura social básica. El progreso social se ve como un proceso de refuerzo de los rasgos más deseables
de la sociedad actual, eliminando al mismo tiempo sus debilidades y deficiencias, sin cambiar su estructura básica (Schiro, 2008,
p. 64).
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
87&
Ο∃!∋7)+#+0 7)! #∃!Ε)∗+%(3/1∗∗∋,%!>+∗∋∃#! 3∋)%)! (1!+/∋0)%! )%! )#! 7∋(∗1/(+!:1)! ./+%1%∗∋,!
ο)+/0)! Γ+1%3(! )%! #∃! /)1%∋,%! ∃%1∃#! 7)! #∃! Μ(+∗∋∃∗∋,%! 7)! ∀71∗∃∗∋,%! _/+0/)(∋5∃!
Ι%∗6%∃&&/Β∃− 25,#∀8/∗(− ]! )%! ΠΘΡ9! )%! #∃! :1)! ./)01%3,! ∃! #∃! ∃17∋)%∗∋∃! ΩΨ>)!
∃3/)5)/&!#∃! ∀(∗1)#∃! ∃!∗+%(3/1∋/!1%! %1)5+! +/7)%!(+∗∋∃#ΖΩ! ∴Γ+1%3(9! ΠΘΡΦ!Ο100! Β! >2+2+9!
Ρββα]8!
Ο+(! ./+.+%)%3)(! 7)! )(3)! )%=+:1)! ∗+%(∋7)/∃%! :1)! )#! ∃./)%7∋≅∃?)! )(! 1%! ./+∗)(+! &∗#/∀1!
∴2∃∗∋)%7+!2∋%∗∃.∋Α!)%! )#!3/∃6∃?+!)%! ):1∋.+]9!6∃(∃7+!)%! #∃(!)⊥.)/∋)%∗∋∃(!Β! )#!)%3+/%+!7)#!
)(317∋∃%3)9!Β!7∋/∋0∋7+!∃!∗∃−6∋∃/!)#!−+7)#+! 7)!(+∗∋)7∃78! _∃/∃!)##+9! %)∗)(∋3∃%!)%3)%7)/! #∃!
=+/−∃! )%! :1)! )(3∃! =1%∗∋+%∃9! (1! )(3/1∗31/∃! 7)! ∗#∃()(9! #+(! 5∃#+/)(! :1)! ∗+−.∃/3)%! (1(!
−∋)−6/+(9!)3∗8! Ο∃! ()01%7∃! )3∃.∃!7)! )(3)! ./+∗)(+! )(!##)0∃/! ∃! 1%! ∗+%()%(+!(+6/)! #+! :1)!
()/ (+∗∋)7∃7! ∋7)∃#!Β! #∃! 7∋/)∗∗∋,%!)%! #∃! :1)!#∃(! =1)/≅∃(!(+∗∋∃#)(!7)6)/ −+5)/()!
.∃/∃!∃∗)/∗∃/()! ∃!)##∃;! ./+.+%)/!,8∗=ϑ∀&− 5∃−%∃#∗(&8%,##/≅(− &∗#/∀1!)%!#10∃/! 7)!,8∗=ϑ∀&− 5∃−
∃∀=∃8!!
Ο∃!./∋−)/∃!7∋=∋∗1#3∃7!∗+%!#∃!:1)!()!)%∗1)%3/∃!)(3)!)%=+:1)!)(9!.+/!(1.1)(3+9!:1)!%+!3+7+!
)#!−1%7+!)(3∃/7)!∃∗1)/7+!)%!#+!:1)!)(!1%∃!(+∗∋)7∃7!−)?+/8!Ξ+!+6(3∃%3)9!(∋!6∋)%!)(!∗∋)/3+!
:1)!#+!:1)!∗+%(3∋31Β)!1%∃!−)?+/∃! (+∗∋∃#9!+!1%∃!(+∗∋)7∃7!−)?+/!)%! 3Α/−∋%+(!0)%)/∃#)(9!)(!
∃#0+!(+6/)!#+!:1)!7)6)!7)∗∋7∋/!#∃!./+.∋∃!(+∗∋)7∃79!3∃−6∋Α%!.∃/)∗)!)5∋7)%3)!:1)!.∃/∃!)##+!
)(!%)∗)(∃/∋+!∗+−./)%7)/!(1!)(3/1∗31/∃!Β!=1%∗∋+%∃−∋)%3+8!!
σ∃Β!∃#0+!:1)!7)∗∋/!)%3+%∗)(9!∃!=∃5+/!7)!#∃!∗+−./)%(∋,%!7)!#∃!=+/−∃!)%!:1)!()!)(3/1∗31/∃!
#∃!(+∗∋)7∃79!#+(!5∃#+/)(!(+∗∋∃#)(!:1)!∃∗+−.∃ς∃%!∃!)(3)!./+∗)(+!Β!#∃(!∋−.#∋∗∃∗∋+%)(!7)!)(3∃!
(∋31∃∗∋,%8! ∀(3)! )%3)%7∋−∋)%3+! )(! #+! :1)! #)! 7∃! ∃! #∃! .)/(+%∃! #∃! .+(∋6∋#∋7∃7! 7)! )5∃#1∃/!
∗/<3∋∗∃−)%3)!)#!)%3+/%+!(+∗∋∃#!)%!)#!:1)!5∋5)!Β!)%!)#!:1)!()!7)(∃//+##∃/&!./+=)(∋+%∃#−)%3)8!
ν∃?+!)(3∃!.)/(.)∗3∋5∃9! )#! .∃.)#! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%!)(9!)%! ./∋−)/! #10∃/9! )#! 7)! ./+−+5)/!#∃!
#∗.=%∃(&/≅(! 7)! #∃! )(3/1∗31/∃! Β! )#! =1%∗∋+%∃−∋)%3+! 7)! #∃! (+∗∋)7∃7! Β9! #1)0+9! )#! 7)! #∃!
∗+%(3/1∗∗∋,%!7)!1%!#∗(&∃(&∗!(+6/)!#+(!5∃#+/)(!(+∗∋∃#)(!∴>∗2∋/+9!Ρββκ]8!
Μ2+/∃!6∋)%9!(∋!)(3)!)(! )#!∗∃(+9! #∃!=+/−∃! )%!:1)! #+(!7∋=)/)%3)(! )(=1)/≅+(!)71∗∃3∋5+(!Β!#∃(!
∋%5)/(∋+%)(!()!5∃#+/∃%!7)(7)!)#!.1%3+!7)!5∋(3∃!)∗+%,−∋∗+9!)(!∃#0+!−∋+.)8!Ο∃!−)3+7+#+0
∗+%5)%∗∋+%∃#!(+#+!∗+%(∋7)/∃!)#!=131/+!.∃.)#!7)#!)(317∋∃%3)!)%!)#!−)/∗∃7+!#∃6+/∃#9!%+!∗+−+!
1%!∗∋17∃7∃%+!.#)%∃−)%3)!.∃/3∋∗∋.∃3∋5+8!_+/!+3/+!#∃7+9!/)∗+−.)%(∃/!∃!#∃(!)(∗1)#∃(!Β!∃!#∃(!
∋%(3∋31∗∋+%)(!)71∗∃3∋5∃(!∗+%!/)(.)∗3+!∃!#+(!.1%3∃?)(!7)!(1(!∃#1−%+(!%+9!(+#+!)(!∋%)=∋∗∋)%3)!
7)(7)!)#!.1%3+!7)!5∋(3∃!)∗+%,−∋∗+9!∗+−+!Β∃!()! 2∃!∃.1%3∃7+;!%+!3∋)%)!)%! ∗1)%3∃!)#!.∃.)#!
7)!#∃!)(∗1)#∃!)%!#∃!./+−+∗∋,%!7)!#+(!5∃#+/)(!(+∗∋∃#)(!Β!)%!#∃!∗+%(3/1∗∗∋,%!7)!#∀=/8∀1−&∗#/∀1!
.+(∋3∋5+!∴Μ≅:1)3∃! )3!∃#89! ΡββΥ]8!Χ! )##+!3∋)%)! ∋−.+/3∃%3)(!∋−.#∋∗∃∗∋+%)(! )∗+%,−∋∗∃(!∗+%!
/)(.)∗3+!∃#!∗/)∗∋−∋)%3+!)∗+%,−∋∗+!Β!#∃!)(3∃6∋#∋7∃78!Γ+−+!()!2∃!∃.1%3∃7+9!)#!7)()−.)ς+!
)∗+%,−∋∗+!7)!#∃!(+∗∋)7∃7!7).)%7)!=1%7∃−)%3∃#−)%3)!7)!(1!)(3∃6∋#∋7∃7!)∗+%,−∋∗∃9!(+∗∋∃#!
Β!.+#<3∋∗∃8!∀(3∃!)(3∃6∋#∋7∃7!7).)%7)9!∃!(1!5)≅9!7)!5∃/∋∃6#)(!∗+−+!#∃!7∋(3/∋61∗∋,%!7)#!∋%0/)(+!
Β!#∃!/∋:1)≅∃9! #∃!.∃/3∋∗∋.∃∗∋,%!∗∋17∃7∃%∃! Β!#∃!)⊥∋0)%∗∋∃! 7)!/)(.+%(∃6∋#∋7∃7)(!.+#<3∋∗∃(;!#+!
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
89&
:1)!()! ∗+%+∗)! ∗+−+! )#! 5/Β/5∃(5∗−5∃− 1∀− 6∗∋∃%(∀(∆∀8! Μ!∗+/3+!.#∃≅+9! ∃#01%+(! 0+6∋)/%+(!
.1)7)%!∃7:1∋/∋/!#)0∋3∋−∋7∃7!∃Β17∃%7+!∃!−)?+/∃/!#∃!(∋31∃∗∋,%!)∗+%,−∋∗∃!7)!(1!.+6#∃∗∋,%8!
>∋%!)−6∃/0+9!∃!#∃/0+!.#∃≅+9!∗+−+!−1)(3/∃!#∃!2∋(3+/∋∃9!#∃!#)0∋3∋−∋7∃7!7)#!0+6∋)/%+!/):1∋)/)!
3∃−6∋Α%!1%!()%3∋7+!7)!.∃/3∋∗∋.∃∗∋,%!)%!1%!./+Β)∗3+!(+∗∋∃#!∗+−4%8!
Χ!∃:1<9!1%∃!)71∗∃∗∋,%!5∋%∗1#∃7∃!)⊥∗#1(∋5∃−)%3)!∃!#∃!)=∋∗∋)%∗∋∃!(+∗∋∃#!Β∃!%+!)(!(1=∋∗∋)%3);!
7)6)!∗+−.#)−)%3∃/()!∗+%!1%!−∃Β+/!Α%=∃(∋(!)%!#∃!∗+−./)%(∋,%!7)#!3)?∋7+!(+∗∋∃#!Β!)#!.∃.)#!
7)#!∗∋17∃7∃%+!)%!(1!−)?+/∃8
ΠΤ
!!
ΘΑ &:! 36ΠΒ;<3=∆6∆37?Β! Χ3! :9! Π3<4Π3=?∆>9! 37! :Β4! 6ΒΧ3:Β4
3=Β7Ε6∆=Β41!57!34?5Χ∆Β!Χ3!=94Β
∀#!.1%3+! 7)!.∃/3∋7∃9! 3∃%3+!7)!#∃! Γ+%3∃6∋#∋7∃7!7)#! Γ/)∗∋−∋)%3+!∗+−+! 7)!#∃!−)7∋∗∋,%! 7)#!
3/∃6∃?+!)%!1%∋7∃7)(!7)!)=∋∗∋)%∗∋∃9!#+!∗+%(3∋31Β,!)#!−+7)#+!%)+∗#&(∋∗+!7)!∗/)∗∋−∋)%3+9!∗1Β+!
−)?+/!)⊥.+%)%3)!)(!)#!−+7)#+!7)!∗/)∗∋−∋)%3+!1%∋()∗3+/∋∃#!7)!>+#+Ι!∴Πδα]8
Πδ
!Ψλ1Α!717∃!
∗∃6)!7)!:1)9!)%!)(3)!()%3∋7+9!#∃!∗+%3/∋61∗∋,%!7)#!−+7)#+!7)!>+#+Ι!∃!#∃!−)?+/!∗+−./)%(∋,%!
Β!0)(3∋,%!7)#!7)()−.)ς+!)∗+%,−∋∗+!2∃!(∋7+!=1%7∃−)%3∃#Ζ!
χ∃#)! #∃! .)%∃! /)∗+/7∃/9! (∋%! )−6∃/0+9! ∗1! =1)! )#! +/∋0)%! 7)! )(3)! −+7)#+! Β! :1Α! 3∋.+! 7)!
./+6#)−∃(!:1)/∃ς+(!)%!#∃!2∋(3+/∋∃!7)#!
.)%(∃−∋)%3+!)∗+%,−∋∗+8!
Μ!./∋%∗∋.∋+(!7)!#+(!∃ς+(!Θβ!7)#!(∋0#+!.∃(∃7+!π)Β%)(!2∃6.#∃≅+9!
1%∃! )∗+%+−
∗∃/∃∗3)/∋≅∃7∃!.+/!1%! ∃#3+!7)()−.#)+!Β! 1%!)⊥∗)(+!7)! ∗∃.∃∗∋7∃79!Β!.)/−∃%)∗)/!)%!)##∃;!)#!
=1%∗∋+%∃−∋)%3+! 7)! #∃(! =1)/≅∃(! 7)#! −)/∗∃7+! %+! /)(+#5)/
−1∗2+!3∋)−.+!∃%3)(!7)!:1)!∃#01%+(!7)!(1(!()01∋7+/)(!.#∃%3)∃/∃%!#∃!./)01%3∃!∗+%!/)(.)∗3+!
∃!#∃!)(3∃6∋#∋7∃7!)∗+%,−∋∗∃!)%!)#!#∃/0+! .#∃≅+;!Ψ:1Α! ∗+%7∋∗∋+%)(!7)6)/ ∗1−.#∋/()!.∃/∃!
:1)!1%∃!)∗+%+−()%7∃!7)!∗/)∗∋−∋)%3+!7)!):1∋#∋6/∋+!∗+%!
14
Esta afirmación no está en contradicción con el hecho de que "los países con más estudiantes de ingeniería crecen más rápido
y los países con más estudiantes de derecho crecen más lentamente" (Hanushek y Wössman, 2007, p. 10). Aunque es tentador
asociar la ingeniería con la Eficiencia Social y los estudios de derecho con la Reconstrucción Social, esta implicación es falsa. En
primer lugar, porque no se puede negar la importancia de los estudios de ingeniería: se trata de c ómo se enseña la ingeniería, o
las ciencias en general, no de si se estudian o no. En segundo lugar, porque, como señalan los autores, la importancia relativa de
los estudios de derecho en economías subdesarrolladas se debe a la mayor rentabilidad relativa de las actividades de búsqueda y
captura de rentas: algo característico de los países no democráticos y corruptos.
15
Mankiw, Romer y Weil comienzan su mencionado artículo con las siguientes palabras: “This paper examin es whether the Solow
growth model is consi stent with the international variation in the standard of l iving. It shows that an augmented Solow model that
includes accumulation of human as well as physical capital provides an excellent description of the cross-country data.” Y siguen:
“This paper takes Robert Solow seriously” (Mankiw, Romer and Weil, 1992, p. 407).
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
8:&
.#)%+!)−.#)+!Β!(∋%!∋%=#∃∗∋,%9!)%3/∃%7+!)%! 1%∃!##∃−∃7∃!Ω∀7∃7!7)!Σ/+ρΖ!>∋/!Ε+Β! σ∃//+79!
7∋(∗<.1 class="_ _1">#+(!./∋−)/+(!)%!)%=/)%3∃/!
)(3∃!./)01%3∃8!>1!−+7)#+!.#∃%3)∃6∃!#+!:1)!)%3+%∗)(!()!∗+%+∗)#!./+6#)−∃!7)#!Ω=∋#+!
7)!#∃!%∃5∃?∃Ω;!)%!(1!.#∃%3)∃−∋)%3+9!#)?+(!7)!)%3/∃/!)%!)(3∃!∀7∃7!7)!Σ/+9!#∃!)∗+%+−
∗∃−∋%∃%7+!.+/!)(3)!∗∃−∋%+!3∃%!∋%∗,−+7+!∗+−+!∋%)(3∃6#)8!
∀#!−+7)#+!%)+∗#&(∋∗+!7)!>+#+Ι9! %∃∗∋,!./)∗∋(∃−)%3)! .∃/∃!7∃/! /)(.1)(3∃!∃!)(3)!./+6#)−∃!
.∃/3∋∗1#∃/! 7)! 1%∃! )∗+%+−
)∗+%,−∋∗∃!Β!#∃!%)∗)(∋7∃7!∗+//)(.+%7∋)%3)!7)!∋%3)/5)%∗∋,%!)(3∃3∃#8!>∋%!)−6∃/0+9!/)(+#5∋,!
)#!./+6#)−∃!7)! 1%∃!−∃%)/∃! −1Β!.)∗1#∋∃/8!∀%!./∋−)/!#10∃/9! −)7∋∃%3)!#∃! ∋%3/+71∗∗∋,%!7)!
1%∃!(1(3∋31∋6∋#∋7∃7!.)/=)∗3∃!)%3/)!#+(!=∃∗3+/)(!7)!./+71∗∗∋,%!)%!#∃!=1%∗∋,%!7)!./+71∗∗∋,%!
∃0/)0∃7∃8! _)/+9! −&(! ∋−.+/3∃%3)! .∃/∃! %1)(3/+(! ./+.,(∋3+(9! 3∃#! ∗+−+! =1)! =+/−1#∃7+9! )#!
−+7)#+!7)!∗/)∗∋−∋)%3+!%)+∗#&(∋∗+!.∃/3∋,!7)#!(1.1)(3+!7)!1%∃!)∗+%+−:1)!(+#+!()!
./+71∗7)!∃2
Μ#!∋01∃#!:1)!)%!)#!∀%(∃Β+!∗#&(∋∗+!7)!Ε∋∗∃/7+9!)(3)!6∋)%!∴3/∋0+]!()!∗+%(1−)!∴)(!1%!6∋)%!7)!
∗+%(1−+]!+!()! ∋%5∋)/3)!∴()!∗+%5∋)/3)!)%!∗∃.∋3∃#];! )#!3/∋0+!:1)!%+!()! ∗+%(1−)!∃1−)%3∃!)#!
µ+%7+!>∃#∃/∋∃#! :1)! )(! ./)∗∋(∃−)%3)! #∃! =+/−∃!:1)! )#! ∗∃.∋3∃#! 3+−∃! )%! )#!−+7)#+8! _+/! #+!
3∃%3+9!∃#!∃(1−∋/!1%∃!)∗+%+− #∃!:1)!(+#+!()!./+71∗)!1%!6∋)%!:1)!3+−∃!∗1∃#:1∋)/∃!7)!
)(3∃(!7+(! =+/−∃(! )%! =1%∗∋,%! 7)#!1(+! :1)! ()! 2∃∗)! 7)#!−∋(−+9! )#! −+7)#+! %)+∗#&(∋∗+! =1)!
∗∃.∃≅!7)!/)(+#5)/!)#!./+6#)−∃! 7)!σ∃//+7Κ[+−∃/!7)(7)!)#!./∋%∗∋.∋+8! ∀%!)=)∗3+9!%+!.1)7)!
)⊥∋(3∋/!1%∃!7)(∋01∃#7∃7!∃?−∀(8∃!)%3/)!)#!∃2+//+!Β!#∃!∋%5)/(∋,%9!Β∃!:1)!#+!:1)!%+!()!∗+%(1−)!
)(9!.+/! 7)=∋%∋∗∋,%9! ∋%5)/3∋7+8!∀#! ∃2+//+! )(!%)∗)(∃/∋∃−)%3)! ∋01∃#! ∃!#∃! ∋%5)/(∋,%!Β9!.+/! #+!
3∃%3+9!)#!./+6#)−∃! 7)#! =∋#+! 7)! #∃! %∃5∃?∃!7)(∃.∃/)∗)!.+/! ∗+−.#)3+8! _)/+! %+! .+/:1)! )(3∃!
7∋5)/0)%∗∋∃!)%3/)!)#!∃2+//+!Β!#∃!∋%5)/(∋,%! )(.)/∃7+(!%+!.1)7∃!+∗1//∋/9! (∋%+!.+/:1)!()! 2∃!
∃(1−∋7+!(1!∋−.+(∋6∋#∋7∃78!
∀#!(1.1)(3+!7)!1%∃! )∗+%+− ()!./+71∗)!1%!4%∋∗+!6∋)%!3)%)−6∃/0+!+3/∃!
∋−.#∋∗∃∗∋,%! :1)! 5∃#)! #∃! .)%∃! −)%∗∋+%∃/9! )%! /)#∃∗∋,%! ∗+%! #∃(! 3)+/
7∋(3/∋61∗∋,%8!
Η∃%3+!Ε∋∗∃/7+!∗+−+!η∃/⊥!2∃63),/∋∗+(!)%!1%!−∃/∗+!(∋−∋#∃/8!
Μ−6+(!)/∃%!∗+%(∗∋)%3)(!7)!:1)! (1!3)+/ 8∃∗%ϑ∀−5∃1−Β∀1∗%Φ8%∀∋∀Κ∗9!7).)%7
∗/<3∋∗∃−)%3)!7)!)(3)! (1.1)(3+8!∆%∃! 5)≅!:1)!()! ∋%3/+71∗ 6∋)%!)%!)#! −+7)#+!7)! 1%∃!
−∃%)/∃!(∋0%∋=∋∗∃3∋5∃9!./+71∗∋7+!)%!1%!.)/
∗+%!1%∃!#∗.=∗&/#/≅(−∗%6Λ(/#∀−5∃1− #∀=/8∀1!7∋=)/)%3)9! )%!)#! ∗∃(+!7)!η∃/⊥9!)#!5∃#+/! Β∃!%+!
.+7)%!3Α/−∋%+(!7)!#∃!∗∃%3∋7∃7!7)!−∃%+!7)!+6/∃!∋%∗+/.+/∃7∃9!
7∋/)∗3∃! +! ∋%7∋/)∗3∃−)%3)9! )%! ∗∃7∃! −)/∗∃%∗
Πα
! _∃/∃! Ε∋∗∃/7+9! )(3)! )/∃! 1%! ./+6#)−∃!
−)/∃−)%3)! 3Α∗%∋∗+! :1)! ∃=)∗3∃6∃! (1! 3)+/
16
En el caso de Ricardo, esta fue la crítica que su buen amigo Malthus hizo de su modelo del Ensayo y que le llevó a tratar de
darle respuesta, sin conseguirlo, en sus Principios. La observación de Malthus, sin embargo, estaba dirigida más bien a señalar
que, si bien el principio de los rendimientos decrecientes, básico en el modelo clásico, podía aplicarse sin dificultad a la agricultura,
no era tan evidente en el caso de la industria.
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
84&
)−6∃/0+9!∋%3/+71∗ /)#)5∃%3)9!:1)!∃=)∗3∃6∃!3+7+!(1!∃%∋(∋(!7)!
1%∃!)∗+%+− ∗∃.∋3∃#∋(3∃;!)#!3/∃6∃?+! 7)?∃6∃!7)! ()/! #∃!4%∋∗∃! =1)%3)!7)! 5∃#+/9! Β!)(3+! 3)%
∋−.#∋∗∃∗∋+%)(!+65∋∃(!.∃/∃!(1!3)+/#∃!=1,&Β∀1ϑ∀!Β!7)!#∃!)⊥.#+3∃∗∋,%8!η∃/⊥!()!7∋+!∗1∃%3∃!
.)/=)∗3∃!7)!:1)9! ∗1∃%7+!()! ∋%3/+71∗)!1%!()01%7+! 6∋)%!)%! )#!−+7)#+9!./+71∗∋7+! ∗+%!1%∃!
7∋=)/)%3)! ∗+−.+(∋∗∋,%! +/0&%∋∗∃! 7)#! ∗∃.∋3∃#! ∴/)#∃∗∋,%! ∗∃.∋3∃#Κ3/∃6∃?+]9! #+(! 5∃#+/)(! 7)!
∗∃−6∋+! 7)! #+(! 7+(! 6∋)%)(! Β∃! %+! .+7
∋%∗+/.+/∃7+!)%!#∃!./+71∗∗∋,%! 7)!∗∃7∃!1%+9!(∋%+! :1)!#∃!∗+−.+(∋∗∋,%!+/0&%∋∗∃! 7)#!∗∃.∋3∃#!
∴#∃!∋%3)%(∋7∃7!7)!∗∃.∋3∃#]!3∃−6∋Α%!?10∃6∃!1%!.∃.)#8!_+/! )##+!∗+%(3/1Β,!1%!−+7)#+!7)! 7+(!
()∗3+/)(!∴[).∃/3∃−)%3+(]! )%! )#!:1)! #+(! =%∃#/∗&−5∃− =%∗5,##/≅(! 3+−∃6∃%!)#!.∃.)#! 7)! #+(!
5∃#+/)(!7)!∗∃−6∋+!Β!#∃!8∀&∀−5∃−6∀(∀(#/∀! )#!7)!#∃!3∃(∃!7)!.#1(5∃# 6∋)%!(∃6∋7+9!
η∃/⊥! 3/∃3,! 7)! ./+6∃/! :1)! #+(! ./)∗∋+(! 7)! ./+71∗∗∋,%! ()! 7)/∋5∃6∃%! 7∋/)∗3∃−)%3)! 7)! #+(!
5∃#+/)(9! Β! #∃! 3∃(∃! 7)! 0∃%∃%∗∋∃! 7)! #∃! 3∃(∃! 7)! .#1(5∃#
3/∃%(=+/−∃/()! ()%∗∋##∃−)%3)! )%! #+(! ./∋−)/+(9! .)/+! %+! #+! ∗+%(∋01∋,8
ΠΥ
! λ1)7,! .∃/∃! #∃!
2∋(3+/∋∃!7)#!∃%∋(∋(!)∗+%,−∋∗+!∗+−+!)#!∗+%+∗∋7+!θ./+6#)−∃!7)!#∃!3/∃%(=+/−∃∗∋,%Ω!7)!#+(!
5∃#+/)(!)%!./)∗∋+(8!!
Γ1/∋+(∃−)%3)9!#∃!3)+/7)!#∃!7∋(3/∋61∗∋,%!()!)%=/)%3,!∃#!−∋(−+!./+6#)−∃8!∀(3∃!
3)+/=∃∗3+/)(!7)!./+71∗∗∋,%!/)∗∋6)%!1%∃!/)3/∋61∗∋,%!
∋01∃#!∃!(1! ∗+%3/∋61∗∋,%!∃#!./+∗)(+! 7)!./+71∗∗∋,%;!∋01∃#! ∃!(1!=%∗5,#8/Β/5∀5− .∀%6/(∀18!>∋!
)(3∃!)(!1%∃!−∃%)/∃!?1(3∃!7)!/)∗+−.)%(∃/!∃!#+(!7∋(3∋%3+(!=∃∗3+/)(!7)!./+71∗∗∋,%!)(!1%!3)−∃!
7)6∃3∋7+8!Ξ+!−1∗2+(!)∗+%+−∋(3∃(!2∃6 ∃∗).3∃6#)!)(3∃! −∃%)/∃!
7)!/).∃/3∋/!#+(!=/13+(!7)#!./+∗)(+!7)!./+71∗∗∋,%9!∃1%:1)!(+#+!()∃!.+/:1)!#∃!%∃31/∃#)≅∃!%+!
3∋)%7)!∃!()/!./)∗∋(∃−)%3)!?1(3∃! ∃!#∃! 2+/∃!7)!7∋(3/∋61∋/!#∃(!7∋(3∋%3∃(! ∗∃.∃∗∋7∃7)(!)%3/)! #+(!
()/)(!21−∃%+(9!.)/+!∃#01%+(!)∗+%+−∋(3∃(!%)+∗#&(∋∗+(!#+!2∋∗∋)/+%8!Ν+2%!ν∃3)(!Γ#∃/Λ!()/
:1∋≅&!)#!−)?+/!)⊥.+%)%3)8
Πκ
!Ψλ1Α!.+7/
∗+%!)#!5∃#+/!7)!#∃!∗+%3/∋61∗∋,%! 7)!∗∃7∃!1%+Ζ!∆%∃!5)≅!−&(9!)%!)#!∗∃(+!7)!Γ#∃/Λ9!∗+−+!)%!
)#!∗∃(+! 7)!η∃/⊥9! #∃!∗1)(3∋,%!3)%5)/!∗+%!#∃!#)0∋3∋−∋7∃7!∗+%!#∃!:1)!#+(!=∃∗3+/)(! 7)!
./+71∗∗∋,%!(+%!/)∗+−.)%(∃7+(!)%!1%∃!)∗+%+−
>∋%! )−6∃/0+9! #∃! 3)+/
∃13+/)(!()ς∃#∃/+%! 2∃∗)!−1∗2+! 3∋)−.+9!%+! )(!.+(∋6#)! ∗∃#∗1#∃/!#∃! ./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#!
7)#!∗∃.∋3∃#!(∋%!∗+%+∗)/!./∋−)/+!(1!5∃#+/9!.)/+!)#!5∃#+/!)∗+%,−∋∗+!7)#!∗∃.∋3∃#!Β∃!./+71∗∋7+!
%+! .1)7)! ∗+%+∗)/()! (∋%! ∗+%+∗)/! ./∋−)/+! )#! 3∋.+! 7)! ∋%3)/Α(9! :1)! )%! )(3)! −+7)#+! )(! (1!
./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#8!∀(3)!∃/01−)%3+!∗∋/∗1#∃/!∋−.#∋∗∃6∃!:1)!#∃!3)+/#∃!7∋(3/∋61∗∋,%!
6∃(∃7∃!)%! #∃!./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#9! ?1%3+!∗+%! (1(! ∋−.#∋∗∃∗∋+%)(!Α3∋∗∃(9! %+! )/∃!5∋7∃8!
η1∗2+(! #)∗3+/)(! Β∃! 2∃6/&%! /)∗+%+∗∋7+! ∃:1
Π
!∀(3∃!
17
Marx resolvió el problema de la transformación de una manera incompleta y, p or tanto, insatisfactoria, en el tercer volumen del
capital. Este volumen fue publicado por Engels a partir de las notas que había dejado Marx. Parece ser, asimismo, que esta
insatisfacción fue una de las razones por las que el segundo volumen del Capital, que sí estaba terminado, y en el que se analizan
distintas implicaciones del desarrollo de una economía capitalista con dos sectores (Departamentos), tampoco fue publicado por
Marx. Fue Engels de nuevo quien lo llevó a la imprenta, una vez que su amigo hubiera fallecido.
18
Véase Clark (1907), especialmente el Capítulo V.
19
Véase, por ejemplo, Bhaduri (1969), Harcourt (1972) y Stigli tz (1974).
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
86&
∗/<3∋∗∃!7)! #∃! 3)+/ 7)! #∃!7∋(3/∋61∗∋,%!()! +/∋0∋%∃6∃!)%!.)/(+%∃(! ∃7(∗/∋3∃(! ∃!#∃!
∆%∋5)/(∋7∃7!7)!Γ∃−6/∋70)9!)%!)#!Ε)∋%+!∆%∋7+9!7)(3∃∗∃%7+!)%3/)!)##∃(!Ν+∃%!Ε+6∋%(+%8!Ο∃!
7)=)%(∃!7)!#∃!3)+/ 7)!#∃!./+71∗3∋5∋7∃7! −∃/0∋%∃#!∃.∃/)∗∋,!∃#!+3/+! #∃7+!7)#!+∗Α∃%+9!)%!)#!
Α∀&&∀#!,&&∃8&−4(&8/8,8∃−∗)−Μ∃#!(∗1∗63!∴ηϑΗ]9!)%!Γ∃−6/∋70)9!η∃((∃∗21()33(8!>1(!=∋01/∃(!
−&(!./+−∋%)%3)(!=1)/+%!_∃1#!>∃−1)#(+%!Β!Ε+6)/3! >+#+Ι8!∆%∃!5)≅! −&(!)(3+(!()01%7+(9!
∋%3/+71∗∋)%7+! 1%! ∗+%5)%∋)%3)! (1.1)(3+! (∋−.#∋=∋∗∃7+/9! =1)/+%! ∗∃.∃∗)(! 7)! /)(+#5)/! )#!
./+6#)−∃!7)! #∃!−)7∋∗∋,%! 7)#!∗∃.∋3∃#8!∀%! )=)∗3+9!(1.+%∋)%7+! :1)!(+#+! 2∃Β!1%! 6∋)%! )%!#∃!
)∗+%+−
∋%∗#1∋7∃!#∃! ./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#! 7)#!∗∃.∋3∃#9!()! .1)7)!−)7∋/! )%!1%∋7∃7)(! = %+!
2∃Β!%)∗)(∋7∃7!7)!∋%3/+71∗∋/!./)∗∋+(8!_+/!(1.1)(3+9!)(3∃!)(!#∃!−∋(−∃!(+#1∗∋,%!:1)!Ε∋∗∃/7+!
Β!η∃/⊥!7∋)/+%!∃#!./+6#)−∃9!Β! ∃−6+(!(∃6 1%!4#3∋−+!∋%3)%3+!
7)!/)(+#5)/#+9!_∃1#!>∃−1)#(+%9! ∃!3/∃5Α(!7)!1%+! 7)!(1(!)(317∋∃%3)(!7)! 7+∗3+/∃7+9!3/∃3,!7)!
7)−+(3/∃/! :1)! )#! −+7)#+! %)+∗#&(∋∗+! ()01
∗∃−6∋∃/
[)(∃=+/31%∃7∃−)%3)9!#∃!.+(∋6∋#∋7∃7!7)#!θ&Ν/8#!/(6−∗)−8∃#!(/+,∃&ρ! ∴#∃!.+(∋6∋#∋7∃7!7)! :1)!
3Α∗%∋∗∃(!∋%3)%(∋5∃(! )%!∗∃.∋3∃#! ()!13∋#∋≅∃/∃%! 3∃%3+!∗1∃%7+! #+(!./)∗∋+(! /)#∃3∋5+(!7)#! ∗∃.∋3∃#!
∗+%!/)(.)∗3+!∃#! 3/∃6∃?+!)/∃%!−1Β! 6∃?+(!∗+−+!∗1∃%7+! )/∃%!−1Β!∃#3+(]! −+(3/∃6∃!:1)!)(3)!
∃/01−)%3+!%+!)/∃!5∋7+!∴ο∃/)0%∃%∋9!Παα]8!!
Ο∃!3)+/%)+∗#&(∋∗∃!7)#!5∃#+/!Β!#∃!7∋(3/∋61∗∋,%!%+!.+7(+(3)%)/()!.+/!)(3+(!−+3∋5+(8!
ΨΓ1!=1)!)#!∋−.∃∗3+!7)!)(3)!2)∗2+!)%!#∃!5∃#∋7)≅!7)#!−+7)#+Ζ!Ο∃!/)(.1)(3∃!∃!)(3∃!./)01%3∃!
)(!#∃!:1)!()!2∃!5∋(3+!)%!#∃(!#+#5∋7∃/()!7)!(1(!∋−.#∋∗∃∗∋+%)(!.∃/∃!#∃!3)+/
7)! #∃! 7∋(3/∋61∗∋,%! Β! 3/∃(#∃7∃/#+! ∃! 1%! 3)//)%+! 3+3∃#−)%3)! 7∋=)/)%3)9! )#! /)#∃3∋5+! ∃! #∃!
Γ+%3∃6∋#∋7∃7!7)#!Γ/)∗∋−∋)%3+9!#∃!∗+%5)/0)%∗∋∃!Β!)#!∗/)∗∋−∋)%3+!)%7,0)%+9!Β!)#!∗∗1#+!7)!
#∃! /)%3∃6∋#∋7∃7! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%8! Γ∃−.+(! ∗∋)/3∃−)%3)! /)#)5∃%3)(! Β! )%! #+(! :1)! (1(!
∃.#∋∗∃∗∋+%)(!2∃%!3)%∋7+!1%∃!13∋#∋7∃7!∋%717∃6#)8!∀#!./+6#)−∃!%+!)(!.+/!3∃%3+!#+!:1)!()!2∃!
()01∋7+!7∋(∗13∋)%7+!Β!∃5∃%≅∃%7+!∗+%!∃Β17∃!7)#!−+7)#+9!(∋%+!#+!:1)!()!2∃!7)?∃7+!7)!2∃∗)/8!
∀%! )#! ∗+%3)⊥3+! 7)! 1%∃! 7∋(∗1(∋,%! (+6/)! ∗1)(3∋+%)(! 7)! ):1∋7∃7! Β! )(3∃6∋#∋7∃79! )#! −+7)#+!
%)+∗#&(∋∗+!7)! ∗/)∗∋−∋)%3+!7)! >+#+Ι!)(3∃6∃!3/∃3∃%7+! 7)!∗+%3/∋61∋/! ∃!#∃! ∗+−./)%(∋,%!7)#!
=1%∗∋+%∃−∋)%3+! 7)#! (∋(3)−∃! ∗∃.∋3∃#∋(3∃! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃! ∃(.)∗3+(! .+#<3∋∗+(! ∗/1∗∋∃#)(8! Ξ+!
−)%+(!∋−.+/3∃%3)!)%3/)!)##+(9!∗+−+!()!2∃!()ς∃#∃7+9!#∃!#)0∋3∋−∋7∃7!7)!#∃!=+/−∃!)%!:1)!1%∃!
(+∗∋)7∃7!∗∃.∋3∃#∋(3∃!()! +/0∃%∋≅∃!.∃/∃! ./+71∗∋/!Β!7∋(3/∋61∋/! 6∋)%)(!Β! ()/5∋∗∋+(8!∀#!−+7)#+!
)(3∃6∃!7)(3∋%∃7+9! )%3/)!+3/∃(!∗+(∃(9! ∃!)⊥.#∋∗∃/! #∃(! /∃≅+%)(!.+/! #∃(!:1)! ∃#01%∃(! .)/(+%∃(!
7∋(=/13∃/ 1%∃! 0/∃%! .∃/3)! 7)#! .∃(3)#9! −∋)%3/∃(!:1)! +3/∃(! ∃.)%∃(! .+7/ ∗16/∋/! (1(!
%)∗)(∋7∃7)(!−&(!6&(∋∗∃(8!>1!7∋=)/)%3)!./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#9!(1!7∋=)/)%3)!∗+%3/∋61∗∋,%!
∃#!./+∗)(+!7)!./+71∗∗∋,%9!()/∗1)(3∋,%!)/∃!)%3+%∗)(!∋7)+#,0∋∗∃!)%!
)#! ()%3∋7+! −&(! .+(∋3∋5+! 7)#! 3Α/−∋%+8! ∀%! )(3)! ∗+%3)⊥3+9! )#! −+7)#+! ∗1−.#∋,! 1%! .∃.)#!
∋−.+/3∃%3);!7)−+(3/,!:1)! 1%∃!)∗+%+− ./)−∋∃!#+(!=∃∗3+/)(!7)!./+71∗∗∋,%! ∴3/∃6∃?+!
Β!∗∃.∋3∃#]!7)!∃∗1)/7+!∗+%!(1(!./+71∗3∋5∋7∃7)(!−∃/0∋%∃#)(!)%3/∃/
∗/)∗∋−∋)%3+!∗+%(3∃%3)!∗+%!.#)%+!)−.#)+!Β!(∋%!∋%=#∃∗∋,%8!
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
8;&
_)/+!)(3)!.#∃%3)∃−∋)%3+!)/∃!7)(7)!1%∃!.)/(.)∗3∋5∃!Α3∋∗∃!1%!∗∃##)?,%!(∋%!(∃#∋7∃9!∗+−+!2∃6
7)−+(3/∃7+! #∃! Γ+%3/+5)/(∋∃! 7)! Γ∃−6/∋70);! %+! 2∃Β! −∃%)/∃! 7)! /)−1%)/∃/! )#! ∗∃.∋3∃#! 7)!
∃∗1)/7+! ∗+%! (1! ./+71∗3∋5∋7∃7! −∃/0∋%∃#9! .1)(3+! :1)! %+! )(! .+(∋6#)! ∗∃#∗1#∃/#∃! (∋%! 2∃6)/!
−)7∋7+!∃%3)(!)#!5∃#+/!7)#!(3+∗Λ!7)!∗∃.∋3∃#9!∃#0+!.∃/∃!#+!:1)!()!/):1∋)/)!∗+%+∗)/!)#!3∋.+!7)!
∋%3)/Α(8! _)/+! )%! )(3)! −∃/∗+! 3),/∋∗+9! )#! 3∋.+! 7)! ∋%3)/Α(! %+! )(! (∋%+! #∃! )⊥./)(∋,%! 7)! #∃!
./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#!7)#!∗∃.∋3∃#8!Σ∗1//)9! ∃7)−&(9!:1)! )#!(1.1)(3+!7)! 1%!(+#+! 6∋)%!%+!
)/∃!)#!4%∋∗+!%)∗)(∃/∋+!.∃/∃!(+(3)%)/!)(3∃!3)+/
χ+#5∃−+(!.+/!1%!−+−)%3+!∃!#∃!=1%∗∋,%!7)!./+71∗∗∋,%!Γ+66Κ[+10#∃(8!Γ+−+!()!2∃!5∋(3+!
−&(!∃//∋6∃9!#∃!=1%∗∋,%!()!./)()%3∃6∃!)%!(1!=+/−∃!/)(3/∋%0∋7∃9!)(!7)∗∋/;!
Μ2+/∃!6∋)%9!#∃!=1%∗∋,%!2+−+0Α%)∃!7)!0/∃7+!1%+!∴φτγυΠ]9!(1.+%)!:1)!%+!2∃Β!)∗+%+−
7)!)(∗∃#∃!)%!#∃!)∗+%+−)01/∃−)%3)!)(3+!)(!∃#0+!)%!7)(∃∗1)/7+!%+!(+#+!∗+%!)#!−1%7+!
/)∃#!:1)!)#!−+7)#+!./)3)%7)!/)./)()%3∃/9!(∋%+!3∃−6∋Α%!∗+%!)#!−∋(−+!./+6#)−∃!:1)!:1∋)/)!
/)(+#5)/;! #∃! ∗+%3/∋61∗∋,%! 7)! #+(! 7∋=)/)%3)(! =∃∗3+/)(! ∃#! ./+∗)(+! 7)! ∗/)∗∋−∋)%3+8! Ψ∀/∃! 1%!
(∋−.#)!./)∗∋+!∃!.∃0∃/!)%!∃/∃(!7)!#∃!=∃∗∋#∋7∃7!7)!∗∗1#+Ζ!_+7/
_)/+!3∃−6∋Α%!)⊥∋(3)! 1%∃! ∋%3)/./)3∃∗∋,%! 7∋=)/)%3)! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃! #∃!∋−.+/3∃%∗∋∃! 7)! )(3)!
(1.1)(3+!(∋−.#∋=∋∗∃7+/!∃.∃/)%3)−)%3)!3Α∗%∋∗+8!>1∗)7)! :1)9!7)6∋7+! ∃#!3)+/)−∃! 7)!∀1#)/9!
(∋! #∃! )∗+%+−
./+71∗3∋5∋7∃7! −∃/0∋%∃#9! #∃! =1%∗∋,%! 7)! ./+71∗∗∋,%! Γ+66Κ[+10#∃(9! 3∋)%)! :1)! −+(3/∃/!
/)%7∋−∋)%3+(!∗+%(3∃%3)(!7)! )(∗∃#∃8![)!#+! ∗+%3/∃/∋+9!#∃!7∋(3/∋61∗∋,%! %+!()!.1)7)! 2∃∗)/!7)!
∃∗1)/7+!∗+%!#∃!./+71∗3∋5∋7∃7!−∃/0∋%∃#8!_+/!#+!3∃%3+9!/)(3/∋%0∋/!#∃!=1%∗∋,%!∃!()/!2+−+0Α%)∃!
7)!0/∃7+! 1%+!)(! #∃!4%∋∗∃! −∃%)/∃!7)!/)(∗∃3∃/! #∃!3)+/ %)+∗#&(∋∗∃!7)! #∃!7∋(3/∋61∗∋,%8! Μ(
:1)! :1∋≅&! )#! (1.1)(3+! %+! )/∃! 3∃%! ∋%+∗1+! 7)(.1Α(! 7)! 3+7+;! .+7
∗+−.+%)%3)!∋7)+#,0∋∗+!∗#∃/+8!
Ο∃!∗+%3/+5)/(∋∃!7)!Γ∃−6/∋70)!7)(∃.∃/)∗∋,!2∃∗)!−1∗2+!3∋)−.+8!∀#! −+7)#+!:1)!%∃∗∋,!)%!
)#!−∃/∗+!7)!#∃(!7∋(∗1(∋+%)(!(+6/)!#∃!)(3∃6∋#∋7∃7!7)!1%∃!)∗+%+−
Β! #∃! 3)+/
/)%∃∗∋−∋)%3+9!.)/+! )%!1%! ∗∃−.+!:1)! %+!3)% 0/∃%!∗+(∃! :1)!5)/! ∗+%!#+(! ./+6#)−∃(!:1)!
+/∋0∋%∃#−)%3)! 2∃6
./+6#)−∃(9!#∃!)(3∃6∋#∋7∃7! ∃!#∃/0+! .#∃≅+!Β!#∃!):1∋7∃7!7)! #∃!7∋(3/∋61∗∋,%! )%!1%∃!)∗+%+−
∗∃.∋3∃#∋(3∃9!.∃/)∗)%!2∃6)/!.∃(∃7+!∃!1%!()01%7+!.#∃%+9!∃#0+!:1)!2∃!.)/−)∃7+!∋%∗#1(+!∃!#+!
:1)!()!)%()ς∃!)%!#∃(!∃1#∃(!7)!∀∗+%+−Ξ+!.+/:1)!()!2∃Β∃%!/)(1)#3+9!(∋%+!.+/:1)!)#!=+∗+!
)(3&!∃2+/∃!)%!+3/∃!.∃/3)8!Γ+−+!()ς∃#∃6∃!ι∋0239!Ω#+(!)#)−)%3+(!%+/−∃3∋5+(!(16Β∃∗)%3)(!∃!
#∃!)=∋∗∋)%∗∋∃!(+%!−&(!∗+−.#)?+(!7)!#+!0)%)/∃#−)%3)!∃∗).3∃7+!Β!()!6∃(∃%!)%!−∃/∗+(!Α3∋∗+(!
:1)!0)%)/∃#−)%3)!)(3&%!∃1()%3)(!7)!#∃(!7∋(∗1(∋+%)(!)∗+%,−∋∗∃(!)%!)#!∃1#∃Ω!∴ι∋0239!ΡβΠΥ9!
.8Πδ]8
!∀#∀∃∀%∀&
∋ ∋
 (1-)
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
85&
_/)()%3∃/! )(3+(! 7+(! ./+6#)−∃(! Β! 3/∃3∃/! 7)! ∃%∃#∋≅∃/#+(! (∋%! #∋−∋3∃∗∋+%)(! ∋7)+#,0∋∗∃(!
∋−.#∋∗∃6∃!1%∃! .+(∋6∋#∋7∃7! /)∃#−)%3)!(∃#17∃6#);! ∗1)(3∋+%∃/! )#!−+7)#+!7)! (+∗∋)7∃7!)%!#∃!
:1)! 5∋5∋−+(8! _∃/∃! )##+! )(! %)∗)(∃/∋+! )%3)%7)/! #∃! =+/−∃! )%! :1)! =1%∗∋+%∃! #∃! (+∗∋)7∃79!
3∃−6∋Α%!7)(7)!)#!.1%3+!7)!5∋(3∃!)∗+%,−∋∗+9!Β!∗1)(!(+%!#∃(!∋−.#∋∗∃∗∋+%)(!Α3∋∗∃(!7)!)(3)!
=1%∗∋+%∃−∋)%3+8!!
ΡΑ %345637!Η!=Β7=:54∆Β734
Μ#!3/∃3∃/!7)!∃Β17∃/!∃#!./+∗)(+!7)!3+−∃!7)!7)∗∋(∋+%)(!)%!)#!∗∃−.+!7)!#∃!.+#<3∋∗∃!)71∗∃3∋5∃9!
)#!∃%∋(∋(!)∗+%,−∋∗+!./+.+/∗∋+%∃!∃#01%∃(!2)//∃−∋)%3∃(!−1Β!43∋#)(8!
_+/!1%!#∃7+9!+=/)∗)!1%∃!5∃/∃!7)!−)7∋/!:1)!.)/−∋3)!∃#!/)(.+%(∃6#)!7)!#∃!3+−∃!7)!7)∗∋(∋+%)(!
∗+−.∃/∃/! )#!∋−.∃∗3+!)%! )#! 6∋)%)(3∃/! (+∗∋∃#! 7)! #∃! )71∗∃∗∋,%! ∗+−+! 3∃#! ∴Γ+%3∃6∋#∋7∃7! 7)!
Γ/)∗∋−∋)%3+]! Β! 7)! #∃(! 7∋=)/)%3)(! ∋%5)/(∋+%)(! Β! .+#<3∋∗∃(! )71∗∃3∋5∃(;! )%! ./∋−)/! #10∃/9!
∗+%(∋0+!−∋(−+(!Β9!)%!()01%7+!#10∃/9!∗+%!+3/∃(!∃#3)/%∃3∋5∃(!7)!∋%5)/(∋,%!∴#∃!Η∃(∃!ϑ%3)/%∃!
7)!Ε)3+/%+!7)!#∃!∋%5)/(∋,%!)%!)71∗∃∗∋,%]8!!
_+/! +3/+! #∃7+9! .1)7)! ∃Β17∃/! ∃! /)=+/≅∃/! #∃! )=∋∗∋)%∗∋∃! −)7∋∃%3)! #∃! ∋%3/+71∗∗∋,%! 7)! 1%!
∗+%?1%3+!7)!∋%∗)%3∋5+(!.∃/∃! #∃(!∋%(3∋31∗∋+%)(!)71∗∃3∋5∃(! :1)!5∋%∗1#∃%!#∃(!/)∗+−.)%(∃(! Β!
(∃%∗∋+%)(!∃!(1!#+0/+!∴/)(.+%(∃6∋#∋7∃7!Β!/)%7∋∗∋,%!7)!∗1)%3∃(]8!!
∀#!./+6#)−∃! ∗+%!)(3∃(! 2)//∃−∋)%3∃(!7)!)5∃#1∃∗∋,%9!)(!:1)!3∋)%)%!1%! ∃#∗∃%∗)!7)−∃(∋∃7+!
)(3/)∗2+;!(+#+!()!7∋/∋0)%!2∃∗∋∃!)#!+6?)3∋5+!7)!3)%)/!1%∃!−∃%+!7)!+6/∃!−&(!./+71∗3∋5∃8!∀(3+!
()!)%∗1)%3/∃!)%!# ∗+%!#∃!∋7)+#+07)!#∃!∀=∋∗∋)%∗∋∃!>+∗∋∃#!:1)!7+−∋%,!)#!7∋(∗1/(+!7)!
#∃!)71∗∃∗∋,%!)%!#∃!()01%7∃!−∋3∃7!7)#!(∋0#+!εε8!>∋%!)−6∃/0+9!1%∃!(+∗∋)7∃7!:1)!=1%∗∋+%)!
6∋)%9!3∃−6∋Α%!7)(7)! )#!.1%3+! 7)!5∋(3∃!)∗+%,−∋∗+9! /):1∋)/)!%+! (+#+!61)%+(!3/∃6∃?∃7+/)(9!
(∋%+!3∃−6∋Α%!∗∋17∃7∃%+(!6∋)%!∋%=+/−∃7+(!Β!.∃/3∋∗∋.∃3∋5+(8!Χ!)(3+!)(!∃#0+!:1)!1%!(∋(3)−∃!
)71∗∃3∋5+! 6∃(∃7+! )%! )(3∃! ∋7)+#+0
)(.)∗∋∃#∋≅∃7+! 7)! ∗+%+∗∋−∋)%3+(! 7∋/∋0∋7+! ∃! !∀#∃%! )%! #10∃/! 7)! &∀∋∃%9! %+! 3)%7/&! =&∗∋#!
∃7:1∋/∋/8! ∆%! )%=+:1)! 7)#! ./+∗)(+! )71∗∃3∋5+! .∃/∗∋∃#−)%3)! 6∃(∃7+! )%! #∃! ∋7)+#+0∃!
Ε)∗+%(3/1∗∗∋,%! >+∗∋∃#9! 2∃∗∋)%7+! 2∋%∗∃.∋Α! )%! #∃! ∋−.+/3∃%∗∋∃! 7)! )%3)%7)/! )#!
=1%∗∋+%∃−∋)%3+!7)!#∃! (+∗∋)7∃79!#+(!5∃#+/)(! :1)!#∃!(+∗∋)7∃7! .+())9!∃( )#!.∃.)#!7)#!
∗∋17∃7∃%+!)%!)(3)!3)?∋7+!(+∗∋∃#9!)(!3∃−6∋Α%!∋−./)(∗∋%7∋6#)8!_+/!7)(0/∃∗∋∃9!#∃!∗+%3/∋61∗∋,%!
7)!)(3)!3∋.+!7)!)71∗∃∗∋,%!∃#! 6∋)%)(3∃/!(+∗∋∃#9!∃1%:1)!∗/1∗∋∃#9!7∋=/)0∋(3/∃7∃!
.+/!#+(! ∋%(3/1−)%3+(!)∗+%,−∋∗+(! 7)!)5∃#1∃∗∋,%! 7)#!7)()−.)ς+! )71∗∃3∋5+!−)%∗∋+%∃7+(!
∃%3)/∋+/−)%3)8! Ο∃! )5+#1∗∋,%! 7)#! −+7)#+! %)+∗#&(∋∗+! 7)! ∗/)∗∋−∋)%3+! ∗+%! /)(.)∗3+! ∃! #+(!
./+6#)−∃(!∃! #+(!:1)! )%!#∃! ∃∗31∃#∋7∃7!()!7∋/∋0)! (1!∃.+/3∃∗∋,%9! Β!(1! ∗+−.∃/∃∗∋,%!∗+%! #+(!
:1)!)%!(1!7
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
4+%3∀&5670%∗(&90+∋∋%∃:+)(&9(−(∋,/)!
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
3<&
∃∆;:∆Βϑ<9ΛΚ9!
(ΣΝ53?9Τ! ,ΑΤ! 29>9:ΧΕ7Τ! 2Α! Η! Υ9! ∴ΡββΥ]8! ∀71∗∃∗∋,%! Β! 7)(∃//+##+;! Ψ∗∃.∋3∃#!
21−∃%+!+!∗∃.∋3∃#!(+∗∋∃#Ζ!Η∃Β/&8∀−5∃−25,#∀#/≅(9!ΘΤΤ;!ΡαδΚΡκΘ8!
∃353<6977Τ!,ΑςΑΤ!Ω9=Ξ4Β7Τ!0ΑΨΑΤ!)9>9<Η!89[Α!∴ΡβΠ]8!ι2∃3!∋(!∃!0++7!
(∗2++#9! ∃%7! ∗∃%! .∃/)%3(! 3)##Ζ;! )5∋7)%∗)! +%! 32)! −1#3∋7∋−)%(∋+%∃#∋3Β! +=! (∗2++#!
+13.138!4ΟΠ!Ν∗%>/(6− =∀=∃%− &∃%/∃&! Ξϖ! ϑ[νΚι_ΚΥΡ8! ϑ%3)/ΚΜ−)/∋∗∃%!
[)5)#+.−)%3!ν∃%Λ9!Γ+1%3/Β![).∃/3−)%3!Γ∃/∋66)∃%!ο/+1.8!!
∃∴9Χ5!∴Πα]8!Σ%! 32)!>∋0%∋=∋∗∃%∗)!+=!Ε)∗)%3! Γ+%3/+5)/(∋)(!+%!Γ∃.∋3∃#!Η2)+/Β;! Μ!
η∃/⊥∋∃%!χ∋)Ι8!Μ!∃−2#∗(∗./#−Θ∗,%(∀19!Υ!∴ΘΠδ];!δΘΡΚδΘ8!
∃Β;;∆??Τ![Α!∴ΠΠκ]8!Μ!∃−#,%%/#,1,.8!ν+(3+%9!Ε∋5)/(∋7)!_/)((8!
0:9! ∴ΠβΥ]8! 2&&∃(8/∀1&− ∗)− 2#∗(∗./#− Μ!∃∗%38! Ξ)Ι! Χ+/Λ9! Η2)! η∃∗! η∋##∃%!
Γ+−.∃%Β8!
0Β57?4Τ!2Α∀Α!∴ΠΘΡ]8!Ο∀%∃−8!∃−!∗∗1−∋,/15−∀−(∃Ν−&∗#/∀1−∗%5∃%Ρ!Ξ)Ι!Χ+/Λ9!Ν+2%![∃Β8!
29ϑ73Τ!%ΑΥΑ!∴Παδ]8!Μ!∃−#∗(5/8/∗(&−∗)−1∃∀%(/(68!Ξ)Ι!Χ+/Λ9!σ+#39!Ε∋%)2∃/3!ω!ι∋%(3+%8!
29<3ϑ797∆Τ!8Α! ∴Παα]8!>Ι∋3∗2∋%0! +=!Η)∗2%∋:1)(8! Μ!∃−Γ,∀%8∃%13− Θ∗,%(∀1−∗)− 2#∗(∗./#&9!
κβ!∴Τ];!δδΤΚδαΥ8!
2!∴ΠΥβ]8!Ξ+3)(!+%!32)!Ε+#)!+=!∀71∗∃3∋+%!∋%!_/+71∗3∋+%!µ1%∗3∋+%(!∃%7!ο/+Ι32!
Μ∗∗+1%3∋%08!∀%! ι8! Ο))!σ∃%()%! ∴)7]! 25,#∀8/∗(9−4(#∗.∃9− ∀(5− Σ,.∀(−Τ∀=/8∀19!
Ξν∀Ε!ν++Λ!>)/∋)(!>317∋)(!∋%!ϑ%∗+−)!∃%7!ι)∃#328!Γ∃−6/∋70)9!η∃((∃∗21()33(8!!
⊥9754∴3ΞΤ!&Α(Α!97Χ!∀Α2Α!%∆>Ξ∆7! ∴ΡβΠβ]8! Θ∗,%(∀1− ∗)− 2#∗(∗./#− Ι∃%&=∃#8/Β∃&9! ΡΤ! ∴Θ];!
ΠΘΘΚΠδβ8
⊥9754∴3ΞΤ!&Α(Α!97Χ!∋Α!ς_446977!∴ΡββΥ]8!25,#∀8/∗(−Γ,∀1/83−∀(5−2#∗(∗./#− Υ%∗Ν8!8!
ι∃(2∋%03+%9!Η2)!ι+/#7!ν∃%Λ8!
⊥9<=Β5! ∴ΠΥΡ]8! 0∗.∃− Τ∀.∋%/56∃− Τ∗(8%∗Β∃%&/∃&− /(− 8!∃− Μ!∃∗%3− ∗)− Τ∀=/8∀18! Ξ)Ι!
Χ+/Λ9!Γ∃−6/∋70)!∆%∋5)/(∋3Β!_/)((8!
+ΣΝ5∆3! ∴ΡβΠκ]8! Α∃Κ∗%− 6∀&8∗− =∀%∀− .∃Κ∗%∃&− Β/5∀&8!
ι∃(2∋%03+%9!ν∃%∗+!ϑ%3)/∃−)/∋∗∃%+!7)![)(∃//+##+8!
Ω∆673ΣΤ! &Α! 97Χ! ⊥Α(Α! 89?! ∴Ρββκ]8! Γ∃%! Γ+(3Κν)%)=∋3! Μ%∃#Β(∋(! ο1∋7)! ∀71∗∃3∋+%!
_+#∋∗Β!∋%![)5)#+.∋%0!Γ+1%3/∋)(Ζ!Ι∗1/#3−Η∃&∃∀%#!−ς∗%>/(6−Ι∀=∃%!Τδακ9!σ1−∃%!
[)5)#+.−)%3!Ξ)3Ι+/Λ9!∀71∗∃3∋+%!Η)∃−8!ι∃(2∋%03+%9!Η2)!ι+/#7!ν∃%Λ8!
∋97ϑΤ! ΨΑ! ∴ΡβΠβ]8! η)∃(1/)−)%3! η∃33)/(;! _)/(.)∗3∋5)(! +%! ∀71∗∃3∋+%! _+#∋∗Β! =/+−! ∃%!
∀∗+%+−∋(3!∃%7! >∗2++#! ν+∃/7! η)−6)/8! Θ∗,%(∀1−∗)− 2#∗(∗./#− Ι∃%&=∃#8/Β∃&9! ΡΤ!
∴Θ];!ΠαΥΚΠκΡ8!
∋3∴>9! ∴Παδ]8! Μ! Ξ+%(16(3∋313∋+%! Η2)+/)−! ∃%7! >Ι∋3∗2∋%0! +=! Η)∗2%∋:1)(8! Μ!∃−
Γ,∀%8∃%13−Θ∗,%(∀1−∗)−2#∗(∗./#&9!Υ!∴Π];!κΚΠβδ8!
∋5ϑϑΤ!0Α(Α!97Χ!(Α%Α!∀∴Β∴Β!∴Ρββα]8![∃/)!.16#∋∗!(∗2++#!∃7−∋%∋(3/∃3+/(!61∋#7!∃!%)Ι!(+∗∋∃#!
+/7)/Ζ!>+∗∋∃#!?1(3∋∗)!∃%7!32)!.+((∋6#Β!.)/∋#+1(!.+#∋3∋∗(!+=!)71∗∃3∋+%∃#!#)∃7)/(2∋.8!
Θ∗,%(∀1−∗)−25,#∀8/∗(∀1−<5./(/&8%∀8/∗(9!ΤΤ!∴Θ];!ΠαΚΡβκ8!
Υ97Ξ∆αΤ! )Α2ΑΤ! ,Α! %Β63! ∴ΠΡ]8! Μ! ∗+%3/∋613∋+%! 3+! 32)! )−.∋/∋∗(! +=!
)∗+%+−∋∗!0/+Ι328!Γ,∀%8∃%13−Θ∗,%(∀1−∗)−2#∗(∗./#&9!ΠβΥ;!ΤβΥΚΤΘΥ8!
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1
!∀#∃%&∋(&∃%)∗(#+∋+,(,&,%&∋(&+)−%∃.+/)&%)&%,01(1+/)2&∋(&)%1%.+,(,&,%&0)(&%−(∋0(1+/)&)∀&.%.3(,(&
!∀#∃%&∃∋#()∀∗&+∋∗&∋∃,∀+%)&−&./011#2&3456/7746!
38&
)39:Τ!! ∴ΡβΠβ]! Μ∋−∋%0! =+/! ∀==∋∗∋)%∗Β! Ε∃32)/! 32∃%! _/+=∋∗∋)%∗Β8! Θ∗,%(∀1− ∗)− 2#∗(∗./#−
Ι∃%&=∃#8/Β∃&9!ΡΤ!∴Θ];!ΠΠΚΠΘΡ8!
#=96ΠΒΤ!ΩΑ(Α! ∴ΡββΘ];! Γ∃.∋3∃#! (+∗∋∃#! Β! ∃0)%7∃! 7)#! 7)(∃//+##+8! ∀%! Μ3/∋∃! Β! >∋#)(! ∴)7(]9!
Τ∀=/8∀1− &∗#/∀1− 3− %∃5,##/≅(− 5∃− 1∀− =∗∋%∃∆∀− ∃(− <.>
∋,∀− 5∃− ,(− (,∃Β∗− =∀%∀5/6.∀Ψ! Γ+−∋(∋,%! ∀∗+%,−∋∗∃! .∃/∃! Μ−Α/∋∗∃! Ο∃3∋%∃9!
>∃%3∋∃0+!7)!Γ2∋#)8!
89?0Α!%∆Χ9ΒΖ097Β!97Χ! 0Α!∀9Ξ3::9! ∴Ρββα]8!∀(3∋−∃3∋%0! 32)!Ε)31/%(! 3+!
∀71∗∃3∋+%;! Μ∗∗+1%3∋%0! =+/! σ)3)/+0)%)∋3Β! ∋%! Μ6∋#∋3Β8! ς∗%15− Π∀(>− Ι∗1/#3−
Η∃&∃∀%#!−ς∗%>/(6−Ι∀=∃%!ΤβΤβ8!ι∃(2∋%03+%9!Η2)!ι+/#7!ν∃%Λ8!
%Β437Σα3∆ϑΤ! ΥΑ%Α! ∴ΡβΠβ]8! η∋∗/+)∗+%+−∋∗! Μ../+∃∗2)(! 3+! [)5)#+.−)%3;! >∗2++#∋%09!
Ο)∃/%∋%09!∃%7!ο/+Ι328!Θ∗,%(∀1−∗)−2#∗(∗./#−Ι∃%&=∃#8/Β∃&9!ΡΤ!∴Θ];!κΠΚα8!
∀97Χ3:Τ!ΥΑ!∴ΡβΠ]8!;∗−+,∃−∃1−5/(∃%∗−(∗−=,∃5∃−#∗.=%∀%Ψ−;∗&−1ϑ./8∃&−.∗%∀1∃&−5∃1−.∃%#∀5∗8!
ν∃/∗)#+%∃9!_)%01∋%!Ε∃%7+−!σ+1()!ο/1.+!∀7∋3+/∋∃#8!
∀=∴∆! ∴Ρββκ]8!Τ,%%/#,1,.− Μ!∃∗%3Ξ−Τ∗()1/#8/(6− Ε/&/∗(&−∀(5−2(5,%/(6− Τ∗(#∃%(&8!
Η2+1(∃%7!Σ∃Λ(9!Γ∃#∋=+/%∋∃9!>∃0)!_16#∋∗∃3∋+%(8!
∀=∴6∆Χ?Τ! ∀Α! ∴ΡβΠΥ]8! Μ! ./+.+(∃#! =+/! −+/)! (+.2∋(3∋∗∃3)7! %+/−∃3∋5)! ./∋%∗∋.#)(! ∋%!
∋%3/+71∗3+/Β!)∗+%+−∋∗(8!Μ!∃−Θ∗,%(∀1−∗)−2#∗(∗./#−25,#∀8/∗(9!Τκ∴Π];!ΘΚΠΤ8!
∀Β:ΒαΤ!! ∴Πδα]8! Μ! Γ+%3/∋613∋+%! 3+! 32)! Η2)+/Β! +=! ∀∗+%+−∋∗! ο/+Ι328! Μ!∃− Γ,∀%8∃%13−
Θ∗,%(∀1−∗)−2#∗(∗./#&9!Υβ!∴Π];!αδΚΤ8!!
∀?∆ϑ:∆?ΣΤ!ΩΑ!∴ΠΥΤ]8! Η2)!Γ∃−6/∋70)ΚΓ∃−6/∋70)!Γ+%3/+5)/(Β! ∋%!32)!Η2)+/Β! +=!Γ∃.∋3∃#Φ!Μ!
χ∋)Ι!=/+−!Ξ)Ι!σ∃5)%;!Μ!Ε)5∋)Ι!Μ/3∋∗#)8!Θ∗,%(∀1−∗)−Ι∗1/8/#∀1−2#∗(∗.39!κΡ!∴Τ];!
κΘΚβΘ8
∗∴3! ∗39=∴∆7ϑ! 0Β66∆44∆Β7! ∴ΡββΤ]8! Μ∃∀#!/(6− ∀8− Η/&>Ξ− 8!
233.;ξξΙΙΙ8∗(#81(=8)71ξ3)∃∗2∋%0ψΡβ∃3ψΡβ/∋(Λ8.7=8!
∗Η:3! ∴ΠΤ]8!Π∀&/#−=%/(#/=1∃&− ∗)−#,%%/#,1,.− ∀(5− /(&8%,#8/∗(8!Γ2∋∗∃0+9! Γ2∋∗∃0+!
∆%∋5)/(∋3Β!_/)((8!
ς∆ϑ∴?Τ!ΩΑ∃Α!∴ΡβΠΥ]8!Η2)!)32∋∗(! 6)2∋%7!)==∋∗∋)%∗Β8! Μ!∃−Θ∗,%(∀1−∗)−2#∗(∗./#−25,#∀8/∗(9!
Τκ!∴Π];!ΠδΚΡα8!
ςΒ3446977Τ!∋Α!∴ΡβΠδ]8! Η2)!)∗+%+−∋∗!∗∃()! =+/!)71∗∃3∋+%9!25,#∀8/∗(−2#∗(∗./#&9!ΡΤ;Π9!
ΘΚΘΡ8
]3∆=∴73!∴ΡβΠβ]8!Γ+−.)3∋3∋+%9!)∗+%+−∋∗!/∃3∋+%∃#∋≅∃3∋+%9!∋%∗/)∃()7!(1/5)∋##∃%∗)9!∃%7!
∃33∃∗Λ(!+%!7∋5)/(∋3Β;!Ξ)+Κ#∋6)/∃#∋(−!∃%7!32)!3/∃%(=+/−∃3∋+%!+=!3)∃∗2)/!)71∗∃3∋+%!
∋%!32)!∆8>8!Μ∃∀#!/(6−∀(5−Μ∃∀#!∃%−25,#∀8/∗(9!Ρα!∴κ];!ΠδΤΤζΠδδΡ8!
CUESTIONES ECONÓMICAS • Volumen 30, Número 1

Para continuar leyendo

Comienza Gratis

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

Accede a todo el contenido con una prueba gratuita de 7 días

Transforma tu investigación jurídica con vLex

  • Accede a resúmenes de sentencias generados por IA, que destacan al instante los aspectos jurídicos clave.

  • Realiza búsquedas avanzadas con opciones precisas de filtrado y ordenamiento.

  • Consulta contenido jurídico completo de más de 100 jurisdicciones, incluyendo una amplia colección de libros y revistas a texto completo.

  • Disfruta de funcionalidades exclusivas como comparador de versiones de una ley, notas de vigencia, análisis de citas, y mucho más.

  • Con la confianza de más de 2 millones de profesionales, incluidas las firmas más importantes del mundo.

vLex

VLEX utiliza cookies de inicio de sesión para aportarte una mejor experiencia de navegación. Si haces click en 'Aceptar' o continúas navegando por esta web consideramos que aceptas nuestra política de cookies. ACEPTAR